‘अवतार’ दिग्दर्शकाचा AI वर विश्वासघात: नवीन तंत्रज्ञान कलावंतांच्या भविष्यासाठी धोका की संधी?

‘अवतार’ दिग्दर्शक जेम्स कॅमेरॉन यांनी AI जनरेटेड अभिनेत्यांबद्दल भीती व्यक्त केली आहे. AI खऱ्या कलाकारांची जागा घेईल का? हॉलिवूड, बॉलिवूडवर परिणाम, नोकरीचा धोका आणि तंत्रज्ञानाच्या युगातील संधी याबद्दल संपूर्ण माहिती.

AI अभिनेते आणि मानवी कलाकार: जेम्स कॅमेरॉनच्या भीतीपासून हॉलिवूडचे भविष्य

“त्या कल्पनेने मला भयभीत करते.” हे शब्द कोणीतरी सामान्य माणूस म्हणत नाही, तर ते म्हणत आहेत जगातील सर्वात यशस्वी आणि तंत्रज्ञान-प्रेमी दिग्दर्शकांपैकी एक, जेम्स कॅमेरॉन. ‘अवतार’ आणि ‘टायटॅनिक’ सारखे क्लासिक्स निर्माण करणाऱ्या कॅमेरॉन यांनी अलीकडेच कृत्रिम बुद्धिमत्तेने (AI) निर्माण केलेल्या अभिनेत्यांबद्दल आपली गंभीर चिंता व्यक्त केली आहे. त्यांच्या मते, पडद्यावर खऱ्या कलाकारांची जागा AI ने घेतली तर ते “भयानक” असेल.

हा फक्त एक दिग्दर्शकाचा विचार नाही, तर संपूर्ण चित्रपट उद्योग आणि कलावंत समुदायासमोर उभा असलेला एक मोठा प्रश्न आहे. AI तंत्रज्ञान प्रचंड वेगाने प्रगती करत आहे. आज AI फक्त विशेष परिणाम (VFX) पर्यंत मर्यादित न राहता, संपूर्ण अभिनय, संवाद आणि पात्ररचना करू शकते. मग, याचा अर्थ खरोखरच मानवी कलाकार नकोसे होतील का? हॉलिवूड आणि बॉलिवूडसह भारतीय चित्रपटसृष्टीवर याचा काय परिणाम होईल? आज आपण या जटिल विषयाच्या सर्व बाजूंचा सविस्तर विचार करणार आहोत.

जेम्स कॅमेरॉनची चेतावणी: तंत्रज्ञानाचा पितामहच का घाबरला आहे?

जेम्स कॅमेरॉन हे केवळ दिग्दर्शक नाहीत, तर एक तंत्रज्ञानवेत्ता आणि अभियंते देखील आहेत. त्यांनी ‘अवतार’ साठी अतिरिक्त 3D कॅमेरा तंत्रज्ञानच शोधून काढले होते. म्हणजेच, ते तंत्रज्ञानाच्या शक्यतांबद्दल आशावादी आहेत. पण जेव्हा AI ची गोष्ट येते, तेव्हा ते चिंतित दिसतात. त्यांच्या मते, AI चा वापर कलावंतांच्या कल्पकतेच्या साहाय्यासाठी (टूल म्हणून) व्हायला हवा, पण त्यांची जागा घेण्यासाठी नाही. कॅमेरॉन म्हणतात, “मी असे कधीच म्हणणार नाही की, ‘ठीक आहे, आता या कलाकाराला AI मध्ये बदला.’… ती कल्पना मला भयभीत करते.”

ही चिंता फक्त भावनिक नाही. 2023 मध्ये हॉलिवूडच्या लेखक आणि अभिनेत्यांचा संप मुख्यतः AI च्या अतिक्रमणाविरुद्ध होता. त्यांना भीती वाटत होती की स्टुडिओ AI चा वापर करून लेखन काम कमी करतील किंवा अभिनेत्यांच्या प्रतिमा आणि आवाजांचा अनियंत्रित वापर करतील.

AI चित्रपटसृष्टीत आले कसा? CG पासून डीपफेक पर्यंतचा प्रवास

AI एकदम नवीन नाही. चित्रपटांमध्ये संगणकाने तयार केलेली प्रतिमा (CGI) आणि मोशन कॅप्चर तंत्रज्ञान जेम्स कॅमेरॉनसह अनेक दिग्दर्शक दशकांपासून वापरत आहेत.

• प्रारंभिक पायरी: 1990 च्या दशकात ‘जुरासिक पार्क’ मधील डायनासोर.
• मोठी छलांग: 2000 च्या दशकात ‘अवतार’ मधील नावी जनता, जी मोशन कॅप्चरद्वारे तयार झाली.
• डिजिटल रीक्रिएशन: ‘रॉग वन: अ स्टार वॉर्स स्टोरी’ (2016) मध्ये मृत अभिनेता पीटर कुशिंग (ग्रँड मॉफ टार्किन) यांची डिजिटल पुनर्निर्मिती. हे CGI चे काम होते, पण त्यासाठी मोठ्या प्रमाणात डेटा आणि अभियांत्रिकी लागली.
• AI युग: आता AI सॉफ्टवेअर (जसे की डीपफेक, जनरेटिव्ह AI) एका व्हिडिओमधून एखाद्या व्यक्तीचे चेहरे किंवा आवाज दुसऱ्यावर आणि अगदी नवीन, अस्तित्वात नसलेली मानवी प्रतिमा देखील तयार करू शकतात. हे काम आता जलद, स्वस्त आणि अधिक वास्तववादी झाले आहे.

AI अभिनेत्यांचे फायदे: स्टुडिओ आणि दिग्दर्शकांचे दृष्टिकोन

उद्योगाच्या बाजूने पाहिले तर AI मध्ये अनेक आकर्षक शक्यताही आहेत.

• खर्चात बचत: AI अभिनेता मोठ्या पगाराची मागणी करत नाहीत, विश्रांतीची मागणी करत नाहीत, कामाचे तास ठरवत नाहीत आणि वर्तणुकीच्या समस्याही देत नाहीत. हे उत्पादनाचा खर्च खूपच कमी करू शकते.
• नियंत्रण आणि लवचिकता: दिग्दर्शकांना एकाच शॉटसाठी अनेक टेक घ्यावे लागत नाहीत. AI ला सांगितले की, “हा संवाद उदासीनतेने बोल,” तर तो तसाच बोलेल. पात्राचे वय कमी-जास्त करणे, त्याला विविध भाषा बोलता येणे हे सहज शक्य होईल.
• पुनर्निर्मिती आणि कायमस्वरूपीपणा: मृत किंवा वृद्ध झालेल्या स्टार्सना त्यांच्या तरुण अवस्थेत पुन्हा पडद्यावर आणता येईल. एका AI पात्राचा वापर अनेक चित्रपटांमध्ये, अनेक वर्षांपर्यंत करता येईल.
• धोकादायक दृश्यांसाठी सुरक्षा: धोकादायक स्टंटसाठी AI स्टंट डबल्स वापरता येतील, ज्यामुळे मानवी जीवाला धोका नाही.

AI चे धोके आणि आव्हाने: कलाकार, नैतिकता आणि समाज

जेम्स कॅमेरॉन ज्या भीतीबद्दल बोलतात ती फक्त नोकरी गमावण्यापेक्षा खोल आहे.

• नोकरीचा संकट: केवळ अभिनेतेच नव्हे तर डबिंग आर्टिस्ट, स्टंटमॅन, अतिरिक्त कलाकार (एक्स्ट्रा), आणि मेक-अप आर्टिस्ट यांच्यासारख्या अनेक संबंधित व्यवसायांवर परिणाम होईल. ब्रुकिंग्स इन्स्टिट्यूटनुसार, AI मुळे कलात्मक क्षेत्रातील २५% पेक्षा जास्त कामगारांच्या कामावर परिणाम होण्याची शक्यता आहे.
• कलात्मक आत्म्याचा नाश: अभिनय हा केवळ चेहऱ्याचे हालचाली नसून, एक मानवी अनुभव आहे. एखाद्या भूमिकेसाठी जगणे, त्या पात्राच्या मनोव्यापाराशी एकरूप होणे हे AI ला शक्य आहे का? भारतीय नॅशनल फिल्म अकादमीच्या (NFAI) एका संशोधनानुसार, दर्शक अद्याप पूर्णपणे AI केलेल्या भावनिक क्षणाला तितक्या प्रमाणात जोडून घेत नाहीत, जितके मानवी कलाकारांशी घेतात.
• नैतिक प्रश्न: एखाद्या कलाकाराच्या प्रतिमेचा वापर त्याच्या परवानगीशिवाय केला तर? AI ने तयार केलेल्या अश्लील दृश्यांमध्ये (डीपफेक पोर्न) स्टार्सचा वापर हा आधीच मोठा गुन्हा बनला आहे. हक्क आणि मालकी (राइट्स अँड ओनरशिप) कोणाचे? AI ने तयार केलेल्या कलाकृतीचे श्रेय कोणाला मिळेल?
• एकरूपतेचा धोका: जर स्टुडिओ फक्त त्या AI पात्रांचाच वापर करू लागले जे चांगले ‘परफॉर्म’ करतात आणि बॉक्स ऑफिस चालवतात, तर चित्रपटसृष्टीत विविधता, नवीन चेहरे आणि नैसर्गिक प्रतिभेला संधी मिळणार नाही. सर्व काही एकसारखे आणि यांत्रिक वाटू लागेल.

बॉलिवूड आणि भारतीय चित्रपटसृष्टीवर काय परिणाम?

भारतात AI चा प्रादुर्भाव जोरात सुरू आहे. आमिर खानच्या ‘थग्स ऑफ हिंदोस्तान’ मधील वृद्ध दिग्दर्शक अमिताभ बच्चन तरुण दिसले, तर ‘ऐ डॅड’ मधील कृती सेननच्या आईची भूमिका सायरस सहगाल यांनी केली होती, पण ती AI द्वारे डब केलेली होती.

• सकारात्मक वापर: भाषांतर, डबिंगमध्ये AI मोठी मदत करू शकते. तमिळ किंवा तेलगू चित्रपटांचे हिंदीत रूपांतर करताना जिभा जुळणी (लिप सिंक) AI ने परिपूर्ण करू शकते. विसरगटीत चित्रपटांची पुनर्निर्मिती AI वर करता येईल.
• धोके आणि आव्हाने: भारतातील चित्रपट उद्योग हजारो लोकांना रोजगार देणारा एक मोठा क्षेत्र आहे. टॉलीवूड, मॉलीवूडसह सर्व क्षेत्रीय उद्योगांवर परिणाम होईल. स्टार व्यवस्था आणि त्यांचे कोटकरोडचे पगार यावर देखील दबाव येऊ शकतो.
• कायदेशीर रचना: भारतात AI चे नियमन अजून अगदी प्राथमिक अवस्थेत आहे. कलाकारांचे छायाचित्र आणि आवाज यांचे हक्क (राइट टू पब्लिसिटी) हा एक महत्त्वाचा कायदेशीर हत्यार आहे, पण AI च्या पुढे तो पुरेसा आहे का याची शंका आहे.

भविष्य: सहकार्य की टक्कर? मानवी आणि AI चे सहजीवन

जेम्स कॅमेरॉनसह अनेक तज्ज्ञांचा असा विश्वास आहे की, AI हा कलावंतांचा शत्रू नसून, एक सहकारी साधन (कोलॅबोरेटिव्ह टूल) बनेल. उदाहरणार्थ:

• वृद्ध कलाकार: एखाद्या वृद्ध अभिनेत्याला AI च्या मदतीने अधिक सक्रिय आणि चळवळी करता येतील, त्याला स्टंट दिसवायला नको.
• भाषा अडथळा: AI रिअल-टाइम ट्रान्सलेशन आणि लिप सिंक करू शकते, ज्यामुळे भारतीय चित्रपट आंतरराष्ट्रीय स्पर्धेत अधिक सहज उभे राहू शकतील.
• व्यक्तिगत अनुभव: दर्शक त्यांच्या आवडीनुसार चित्रपट तयार करू शकतील? (उदा., “हा चित्रपट मला माझ्या आजीच्या आवाजात सांग.”) हे नैतिकदृष्ट्या गुंतागुंतीचे, पण तंत्रज्ञानाने शक्य आहे.

कलाकार अजूनही राजा आहेत, पण नवीन नियमांसह

जेम्स कॅमेरॉनची चेतावणी ही आपल्यासाठी एक जागृतीची घंटा आहे. AI चित्रपटसृष्टीत येणार हे निश्चित आहे. प्रश्न असा आहे की, आपण त्याचा वापर मानवी कल्पनाशक्ती आणि भावनांची सेवा करण्यासाठी करणार आहोत की त्यांची जागा घेण्यासाठी? उत्तर स्पष्ट आहे: तंत्रज्ञान हे एक साधन आहे, हेतू नाही. खऱ्या कलाकारांची मानवी स्पर्श, अप्रत्याशित प्रेरणा आणि हृदयाशी जोडणारी शक्ती AI च्या पोहोचीपलीकडे आहे.

भविष्यात, यशस्वी कलाकार ते असतील जे AI सारख्या नवीन तंत्रज्ञानासोबत काम करण्यास शिकतील आणि आपल्या अद्वितीय मानवी गुणांना त्यात भर घालतील. उद्योगाने नैतिक मार्गदर्शक तत्त्वे तयार करणे, कलाकारांचे हक्क संरक्षित करणे आणि या नवीन शक्तीचा जबाबदारीने वापर करणे हे गरजेचे आहे. कारण शेवटी, चित्रपट हे लोकांसाठी असतात आणि लोक हे मशीन नसून, मानवी भावनांचे ठेवण आहेत.

(FAQs)

१. जेम्स कॅमेरॉनचा AI बद्दलचा मुद्दा काय आहे? त्यांना भीती का वाटते?
उत्तर: जेम्स कॅमेरॉन यांना असे वाटते की AI चा वापर कलावंतांच्या सर्जनशीलतेस मदत करण्यासाठी (साधन म्हणून) व्हायला हवा, पण त्यांची जागा पूर्णपणे घेण्यासाठी नाही. त्यांना भीती वाटते की AI निर्मित अभिनेत्यांमुळे मानवी कलाकारांची गरज संपेल, ज्यामुळे चित्रपटांमधील खरी भावना, आत्मा आणि मानवी संपर्क नष्ट होईल. ते म्हणतात, “ती कल्पना मला भयभीत करते.”

२. AI अभिनेत्यामुळे खरोखरच अभिनेत्यांची नोकरी जाणार का? कोणत्या नोकऱ्यांवर परिणाम होईल?
उत्तर: होय, विशिष्ट प्रकारच्या नोकऱ्यांवर नक्कीच परिणाम होईल. हा परिणाम पूर्णपणे ‘बदली’च्या स्वरूपात नसून, ‘बदल’च्या स्वरूपात अधिक असेल. सर्वात जास्त धोका असलेल्या नोकऱ्या:

• अतिरिक्त कलाकार (एक्स्ट्रा) आणि पार्श्वभूमीतील कलाकार.
• डबिंग कलावंत (विशेषत: भाषांतर क्षेत्रात).
• स्टंट दिग्दर्शक आणि काही प्रकारचे स्टंट कलावंत.
• काही विशिष्ट प्रकारच्या मॉडेलिंग किंवा फॅशन शूटसाठी असणारे मॉडेल.
  तथापि, मुख्य भूमिका करणारे कलाकार, ज्यांना अतिशय भावनिक आणि सूक्ष्म अभिनयाची गरज असते, त्यांची मागणी कायम राहील, पण त्यांनाही नवीन तंत्रज्ञानासोबत जुळवून घ्यावे लागेल.

३. AI चा भारतीय चित्रपट उद्योगावर (बॉलिवूड, टॉलीवूड इ.) काय परिणाम होणार आहे?
उत्तर: भारतीय चित्रपट उद्योगावर AI चा दुहेरी परिणाम होईल.

• सकारात्मक बाजू: व्हीएफएक्स आणि एनिमेशन खूप स्वस्त आणि प्रभावी होईल. भाषांतर आणि डबिंगची गुणवत्ता वाढेल. जुन्या क्लासिक चित्रपटांची पुनर्निर्मिती शक्य होईल. नवीन आणि कमी खर्चिक प्रयोगशील चित्रपट बनवणे शक्य होईल.
• नकारात्मक बाजू: हजारो लोकांचा रोजगार धोक्यात येऊ शकतो, विशेषत: तांत्रिक क्षेत्रापेक्षा कलात्मक क्षेत्रात. ‘मास प्रोडक्शन’ चित्रपटांमध्ये AI चा मोठ्या प्रमाणावर वापर होऊ शकतो. स्टार व्यवस्थेवर दबाव येऊ शकतो. नैतिक आणि कायदेशीर समस्या (जसे की डीपफेक दुरुपयोग) वाढू शकतात.

४. AI निर्मित अभिनेते आणि डिजिटल रीक्रिएशन (मृत कलाकार पुन्हा आणणे) यात काय फरक आहे?
उत्तर:

• डिजिटल रीक्रिएशन: ही एक विशिष्ट, वास्तविक मानवी कलाकाराची (जिवंत किंवा मृत) अचूक डिजिटल प्रतिकृती तयार करण्याची प्रक्रिया आहे. उदाहरणार्थ, ‘स्टार वॉर्स’ मध्ये पीटर कुशिंग यांची प्रतिमा आणणे. यासाठी त्या व्यक्तीचे मोठ्या प्रमाणात फुटेज, छायाचित्रे आणि डेटा लागतो. हे बहुतेक वेळा CGI आणि VFX टीम करते.
• AI जनरेटेड अभिनेते: हे पूर्णपणे नवीन, काल्पनिक पात्र आहेत जे AI अल्गोरिदमने शून्यापासून तयार केलेले असतात. ते कोणत्याही वास्तविक व्यक्तीवर आधारित नसतात. AI ला फक्त सूचना दिल्या जातात (उदा., “एक ३५ वर्षांचा, दयाळू चेहऱ्याचा पुरुष तयार करा”) आणि ते तसे पात्र तयार करते. हे अधिक लवचिक आणि कमी खर्चिक आहे.

५. सामान्य माणूस म्हणून, AI चित्रपटांबद्दल आपण काळजी का करावी? याचा दर्शकांवर काय परिणाम होईल?
उत्तर: कारण चित्रपट केवळ मनोरंजन नसून, एक सांस्कृतिक आरसा आणि सामाजिक संवादाचे साधन आहे.

• कला आणि संस्कृतीवर परिणाम: जर सर्व काही AI ने तयार केले गेले, तर चित्रपट एकसंध (होमोजिनियस) आणि यांत्रिक बनतील. विविधता, अपरंपरागत सुंदरता आणि मानवी अयशस्वीपणाची खूण (जी खरी सौंदर्य असते) तेथून नाहीशी होईल.
• खऱ्या कथेचा अभाव: AI ला केवळ डेटा दिलेल्या कथाच पुन्हा सांगता येते. मानवी अनुभवातून येणारी नवीन, आश्चर्यकारक आणि गोंधळात टाकणारी कथा ते सांगू शकत नाही.
• व्यक्तिमत्त्वाचा संकट: एखाद्या स्टारची प्रतिमा AI द्वारे दुरुपयोग केला गेला तर (डीपफेक पोर्नोग्राफीप्रमाणे), त्याचा त्या व्यक्तीच्या मानसिक आरोग्यावर विनाशकारी परिणाम होऊ शकतो.
• विश्वासघात: जर तुम्हाला कळले की, तुमचा आवडता अभिनेता प्रत्यक्षात AI आहे, तर तुमचा त्या कलाकाराशी असलेला भावनिक संबंध तुटू शकतो. शेवटी, दर्शक हे चित्रपटांना भावनिक प्रतिसाद देतात आणि AI भावना नसलेल्या मशीनशी भावनिक संबंध जोडणे अवघड आहे.