नागपूरमध्ये १५ जानेवारीपासून मोफत सिकलसेल चाचण्या: हा रक्तदोष रोखता येईल का?

नागपूर जिल्ह्यात १५ जानेवारी ते ७ फेब्रुवारी ‘अरुणोदय’ मोहीम: ०-४० वयोगट मोफत सिकलसेल तपासणी, एचपीएलसी चाचण्या, समुपदेशन. विवाहपूर्व ‘सिकलसेल कुंडली’ जुळवा, पिढी वाचवा! 

सिकलसेल कुंडली जुळवा की पिढी बर्बाद? नागपूरच्या मोहिमेत सत्य काय दिसेल?

अरुणोदय मोहीम: नागपूरमध्ये सिकलसेलला आळा घालण्याची मोठी चढाई

महाराष्ट्रात सिकलसेल हा अनुवांशिक रक्तदोष आता भयावह रूप धारण करतोय. विशेषतः आदिवासी भागांत हा आजार पिढ्यान्पिढ्या चालतो, ज्यामुळे मुलं कमकुवत होतात, सांधेदुखी होतेय, रक्ताची कमी येते. पण चांगली बातमी म्हणजे योग्य वेळी तपासणीने हे थांबवता येतं. नागपूर जिल्ह्यात १५ जानेवारी ते ७ फेब्रुवारी २०२६ पर्यंत ‘अरुणोदय सिकलसेल अॅनिमिया’ ही विशेष मोहीम राबवली जाणार आहे. यात ० ते ४० वर्षांच्या सर्वांची मोफत तपासणी, उपचार आणि जनजागृती होईल. जिल्हाधिकारी डॉ. विपीन ईटनकर आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी विनायक महामुनी यांच्या नेतृत्वात ही मोहीम पूर्ण तयारीने सुरू होणार आहे.​

सिकलसेल म्हणजे काय? वैज्ञानिक कारण आणि लक्षणं

सिकलसेल ही हीमोग्लोबिनची अनियमितता आहे. रक्तातील लाल पेशी ‘सिकल’ (कप्प्याच्या आकाराच्या) होतात, ज्या रक्तवाहिन्यांमध्ये अडकून व бол होतात. ICMR नुसार, भारतात १ कोटी २४ लाख लोक सिकलसेल वाहक आहेत, महाराष्ट्रात १० लाखांहून अधिक. आदिवासींमध्ये ३५% पर्यंत प्रमाण. लक्षणं: वारंवार ताप, सांधेदुखी, पिवळेपणा, थकवा, डोळ्यांत त्रास, फुप्फुस समस्या. गर्भावस्थेत धोका वाढतो. WHO नुसार, योग्य उपचाराने आयुष्य ५० वर्षांपर्यंत वाढवता येतं.​

वाहक की रुग्ण? सिकलसेलचे दोन प्रकार

• वाहक (ट्रेट): लक्षणं दिसत नाहीत, पण पुढच्या पिढीत हस्तांतरित होतं. विवाहात दोन्ही वाहक असतील तर २५% मुलांना आजार.
• रुग्ण (डिसीज): पूर्ण आजार, नियमित उपचार आवश्यक.

मोहिमेत प्राथमिक सोल्युबिलिटी टेस्टनंतर अचूक HPLC चाचणी होईल. ही चाचणी ९९% अचूक आहे, NIH च्या मानकानुसार.​

अरुणोदय मोहिमेची रचना आणि काय काय सुविधा?

मोहिम २३ दिवस चालेल. प्रत्येक तालुक्यात विशेष केंद्रं:

• मोफत प्राथमिक तपासणी आणि HPLC.
• मोफत औषधं: फोलिक अॅसिड, पेनिसिलिन, हायड्रॉक्सीयुरिया.
• विवाहपूर्व आणि प्रसूतीपूर्व समुपदेशन.
• जनजागृती: गोंडी, स्थानिक भाषांत ऑडिओ, बॅनर, प्रभातफेरी.

शाळा-कॉलेजमध्ये रांगोळी, निबंध, प्रश्नमंजूषा. यात्रा-सणांवर स्टॉल्स. आशा, ANM घरोघरी जाऊन माहिती देतील. डॉ. राजकुमार गहलोत, जिल्हा आरोग्य अधिकारी म्हणाले, “लोकप्रतिनिधी, धर्मगुरूंचा सहभाग घेणार.”​

नागपूर आणि महाराष्ट्रातील सिकलसेल आकडेवारी

२०२५ मध्ये नागपूरमध्ये २६७ सिकलसेल रुग्ण, २१६ थॅलॅसेमिया. गोंदिया, नाशिक आदिवासी भागात २०-३०% प्रमाण. राष्ट्रीय सिकलसेल मिशन २०२३ पासून १०० जिल्ह्यांत राबवले जाते. महाराष्ट्रात २०२४-२५ मध्ये ५ लाख तपासण्या, १० हजार रुग्ण निदान. नाशिकसारखी मोहीमही सुरू.​

आयुर्वेद आणि आधुनिक उपचारांचा मेळ

आयुर्वेदात रक्तदोषासाठी अश्वगंधा, द्राक्षासव, पुनर्नवा उपयुक्त. पण आधुनिक वैज्ञानिक उपचार आवश्यक: हायड्रॉक्सीयुरिया (५०% वेदना कमी करते, NIH अभ्यास), ब्लड ट्रान्सफ्युजन, स्टेम सेल प्रत्यारोपण. रोज १०-१५ ग्लास पाणी, फोलिक अॅसिड (१mg रोज). संतुलित आहार: हिरव्या भाज्या, फळं, प्रोटीन. रोगप्रतिकारकता वाढवणारे योगासने.​

विवाहपूर्व ‘सिकलसेल कुंडली’: भावी पिढी वाचवा

मोहिमेचा मुख्य संदेश: लग्नाआधी दोघंही तपासणी करा. ट्रेट असेल तर डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. चुकीच्या जोडप्यांमुळे २५% मुलं आजारी होतात. गोंडिया, नाशिक आदिवासींमध्ये जागरूकता मोहिमा यशस्वी.​

जनजागृतीची रणनीती: स्थानिक पद्धती

गोंडीत ऑडिओ क्लिप्स, ग्रामपंचायतीत दवंडी, माय킹. शाळांत स्पर्धा. यात्रांवर स्टॉल्स. धर्मगुरू, नेते सहभागी. नाशिकमध्येही अशीच मोहीम, जिल्हाधिकारी आयुष प्रसाद यांनी आवाहन केलं.​

अन्य जिल्ह्यांतही अरुणोदय: राज्यव्यापी लढा

महाराष्ट्रात २१ जिल्ह्यांत ही मोहीम. नाशिक, गोंदिया, ठाणे येथेही १५ जानेवारीपासून. तयारी डिसेंबर २०२५ पासून. राष्ट्रीय ग्रामीण आरोग्य मिशन अंतर्गत. २०२३ पासून राज्य सरकारने १००% कव्हरेजचे ध्येय.​

सिकलसेल रोखण्याच्या प्रॅक्टिकल टिप्स

• विवाहपूर्व तपासणी करा.
• लक्षणं दिसतीलच म्हणून वाटू नका – नियमित चेकअप.
• पाणी भरपूर प्या, ताण टाळा.
• फोलिक अॅसिड नियमित.
• आदिवासी भागांत जागरूकता पसरवा.

५ लाख लोक तपासणार नागपूरमध्ये. यशस्वी झाल्यास पिढ्या वाचतील.​

सिकलसेलमुक्त महाराष्ट्र: आव्हान आणि आशा

हा आजार रोखता येतो – तपासणीनं. ICMR-NIH संशोधन सांगतं, ९०% प्रकरणं प्रतिबंधित होऊ शकतात. नागपूर मोहीम याला बळ देईल. प्रत्येकाने सहभागी व्हा.​

५ मुख्य फायदे अरुणोदय मोहिमेचे

• मोफत अचूक चाचण्या.
• समुपदेशनाने पिढोपिढ्या वाचणार.
• स्थानिक भाषांत जागरूकता.
• शाळा-सणांपर्यंत पोहोच.
• औषधं मोफत.

५ FAQs

१. अरुणोदय मोहीम कधी सुरू होतेय नागपूरमध्ये?
१५ जानेवारी ते ७ फेब्रुवारी २०२६. ०-४० वयोगट मोफत तपासणी, उपचार.​

२. सिकलसेल कुंडली म्हणजे काय?
विवाहपूर्व तपासणी अहवाल. ट्रेट असेल तर जोडपी निवडण्यास मदत. पिढी वाचवण्यासाठी आवश्यक.​

३. कोणत्या चाचण्या होतील?
सोल्युबिलिटी, HPLC (९९% अचूक), समुपदेशन. मोफत औषधं.​

४. सिकलसेल रोखता येतं का?
होय, तपासणीने. वाहक जोडप्यांमधून २५% रुग्ण उद्भवतात – तोडा ही साखळी.​

५. जनजागृती कशी होईल?
गोंडीत ऑडिओ, शाळांत स्पर्धा, यात्रांवर स्टॉल्स, घरोघरी आशा