ताडोबा-अंधारीतून तिसरी वाघीण ‘हिरकणी’ सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पात येणार. चंदा-ताराला जोड मिळेल. ऑपरेशन तारा अंतर्गत ८ वाघांचे स्थलांतर, बार्शी वाघ अफवा फेटाळली.
सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पात आता तीन वाघिणी: हिरकणी कधी दाखल होईल, नर वाघांसोबत काय घडेल?
सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पात तिसरी वाघिणी ‘हिरकणी’ची एंट्री: ऑपरेशन ताराची नवी पर्व
महाराष्ट्राच्या पश्चिम घाटातील सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पात वाघसंख्या वाढवण्यासाठी राबवल्या जाणाऱ्या ‘ऑपरेशन तारा’ अंतर्गत तिसरी वाघिण महिनाभरात दाखल होणार आहे. ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पातून स्थलांतरित केलेल्या या वाघिणीला ‘एसटीआर ०६’ असा कोड दिला असला तरी तिला ‘हिरकणी’ हे नाव देण्यात आले आहे. चंदा (एसटीआर ०४) आणि तारा (एसटीआर ०५) या दोन वाघिणी आधीच येथे यशस्वी रिलीज झाल्या आहेत. प्रकल्पात आधीपासून ‘बाजी’, ‘सुभेदार’ आणि ‘सेनापती’ हे तीन नर वाघ आहेत. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण (एनटीसीए) च्या मार्गदर्शनाखाली होणाऱ्या या मोहिमेत एकूण आठ वाघ (३ नर, ५ मादी) आणले जाणार आहेत.
ऑपरेशन तारा म्हणजे काय? वाघ वाचवण्याची मोठी योजना
२०२५ पासून सुरू झालेल्या या उपक्रमाची सुरुवात नोव्हेंबरमध्ये झाली. सह्याद्रीत वाघांची संख्या जवळजवळ शून्य झाली होती – मानवी अतिक्रमण, शिकार आणि निवासस्थान कमी झाल्याने. एनटीसीएने ताडोबा आणि पेंच व्याघ्र प्रकल्पांतून वाघांची निवड केली. पहिली वाघिण चंदा (अलिझांझा बफर) नोव्हेंबर १३ ला आणली गेली. दुसरी तारा (कोलारा कोअर रेंज, पांढरपौनी) डिसेंबरमध्ये चंदोली नॅशनल पार्कच्या सोनारली एनक्लोजरमध्ये सॉफ्ट रिलीज झाली. तिने चंदोली धबधब्यात मगरमच्छ असताना पोहोचून सर्वांना चकित केले. आता हिरकणीची वाटचाल सुरू आहे – डेहराडूनच्या वन्यजीव संस्थेच्या तज्ज्ञांच्या देखरेखीखाली रस्ते मार्गाने येणार.
चंदा आणि ताराची सह्याद्रीतील यशोगाथा
चंदा आली तेव्हा एक आठवडा एनक्लोजरमध्ये राहिली, नंतर कोर फॉरेस्टमध्ये रिलीज. ट्रॅप कॅमेरात तिचे चित्र पडले, शिकार कौशल्य चांगले. तारा ८ वर्षांची, तिच्या बछड्यांसोबत सफारीत दिसली होती ताडोबात. डिसेंबर १३ पासून गेट उघडे, १७ डिसेंबरला कोर जंगलात गेली. तुषार चवान, क्षेत्र संचालक म्हणाले, “तारा निरोगी, शिकारी आणि सतर्क.” हे दोन्ही वाघिणी आता नर वाघांसोबत जोडी करून संतती वाढवतील, ज्यामुळे सह्याद्रीत वाघांची संख्या वाढेल.
हिरकणीची वैद्यकीय तपासणी आणि सॉफ्ट रिलीज प्रक्रिया
हिरकणीची पूर्ण तपासणी झाली – निरोगी, स्थलांतरयोग्य. वन्यजीव रुग्णवाहिकेत आणली जाईल. चंदोलीत सॉफ्ट रिलीज: प्रथम एनक्लोजर, अन्न-पाणी, निरीक्षण. भारतीय वन्यजीव संस्थेचे डॉ. के. रमेश, फील्ड बायोलॉजिस्ट आकाश पाटील यांच्या मार्गदर्शनाखाली. मुख्य वनसंरक्षक डॉ. जितेंद्र रामगावकर आणि प्रोजेक्ट टायगरचे डॉ. नंदकिशोर काळे हेही कार्यरत. ही प्रक्रिया शास्त्रोक्त आहे – वर्तन निरीक्षण, आरोग्य चाचण्या.
सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाची पार्श्वभूमी आणि महत्त्व
सह्याद्री हे पश्चिम घाटातील ११६८ चौरस किमी क्षेत्र आहे – कोल्हापूर, सातारा, रत्नागिरी, चंदोली नॅशनल पार्कचा समावेश. २०१० मध्ये टायगर रिझर्व घोषित, पण वाघ गायब. WWF आणि NTCA अहवालानुसार, भारतात ३५६७ वाघ (२०२५), महाराष्ट्रात ५७०. सह्याद्रीत आता ६ वाघ होतात. हे स्थलांतर जनुकीय विविधता वाढवेल, पर्यटन आणि रोजगार देईल.
| वाघिण | कोड | येण्याची तारीख | मूळ ठिकाण | स्थिती |
|---|---|---|---|---|
| चंदा | STR-04 | नोव्हेंबर १३, २०२५ | ताडोबा बफर | कोर फॉरेस्ट रिलीज, ट्रॅकिंग सुरू |
| तारा | STR-05 | डिसेंबर १७, २०२५ | कोलारा कोअर | चंदोली धबधब्यात पोहोचली, शिकार चालू |
| हिरकणी | STR-06 | जानेवारी २०२६ (महिनाभरात) | ताडोबा-अंधारी | वैद्यकीय तपासणी पूर्ण, सॉफ्ट रिलीज उद्या |
बार्शी वाघाची अफवा: सत्य की भ्रम?
बार्शी तालुक्यात (सोलापूर) गेल्या वर्षी जनावरांवर हल्ले, वाघ असल्याची चर्चा. वन विभागाने ताडोबा तज्ज्ञ पथक पाठवले, ट्रॅप कॅमेरा लावले – काहीच सापडले नाही. तुषार चवान म्हणाले, “अफवा आहे, बार्शीला वाघ अधिवास नाही.” बिबट्या किंवा इतर प्राण्यांचे हल्ले असण्याची शक्यता.
महाराष्ट्रातील वाघ संवर्धन: यश आणि आव्हाने
महाराष्ट्र वनविभागाने २०२४-२५ मध्ये १००+ वाघ स्थलांतर केले. ताडोबा जगप्रसिद्ध (१००+ वाघ). पण सह्याद्रीत मानवी अतिक्रमण, वनतोड. उपाय:
- ट्रॅप कॅमेरे, ड्रोन मॉनिटरिंग.
- कम्युनिटी सहभाग, इको-टुरिझम.
- शिकारविरोधी कायदे कडक.
एनटीसीए डेटानुसार, स्थलांतराने ३०% वाढ शक्य. आयुर्वेदात निसर्ग संतुलनावर भर – वाघ हे जंगलाचे राजे.
नर वाघांची तयारी: बाजी, सुभेदार, सेनापती
सह्याद्रीत आधीचे नर वाघ मजबूत. ट्रॅप कॅमेरात सेनापती-चंदाची भेट दिसली. हिरकणी आल्यावर जोडीदार निवड, बछडे अपेक्षित. हे जनुकीय मिश्रण मजबूत करेल.
५ मुख्य फायदे या स्थलांतराचे
- वाघसंख्या वाढ: ० वरून ८ पर्यंत.
- जनुकीय विविधता: ताडोबा-पेंच मिश्रण.
- पर्यटन वाढ: रोजगार, अर्थव्यवस्था.
- जैवविविधता संरक्षण: शिकारी साखळी मजबूत.
- यशोगाथा: चंदा-तारा यशस्वी.
भविष्यातील टप्पे आणि अपेक्षा
उरलेले ५ वाघ (२ नर, ३ मादी) टप्प्याटप्प्याने. २०२७ पर्यंत २० वाघ शक्य. वन्यजीव पर्यटनाने स्थानिक विकास. पण मानव-वन्यजीव संघर्ष टाळणे महत्त्वाचे.
हे प्रयत्न महाराष्ट्राच्या वनसंरक्षणाला नवे बळ देतील. हिरकणीची वाटचाल सर्वांच्या डोळ्यावर!
५ FAQs
१. हिरकणी ही वाघिण कधी सह्याद्रीत येईल?
महिनाभरात, वैद्यकीय तपासणी पूर्ण झाल्यावर सॉफ्ट रिलीज. ताडोबा-अंधारीतून रस्ते मार्गाने.
२. ऑपरेशन तारा म्हणजे काय?
एनटीसीए अंतर्गत सह्याद्रीत ८ वाघ स्थलांतर योजना. चंदा-तारा यशस्वी, हिरकणी तिसरी.
३. बार्शी वाघाची अफवा खरी का?
नाही, ट्रॅप कॅमेरात काही सापडले नाही. बिबट्या हल्ले असण्याची शक्यता.
४. सह्याद्रीत किती वाघ आहेत?
३ नर (बाजी, सुभेदार, सेनापती) + ३ मादी (चंदा, तारा, हिरकणी लवकरच). एकूण ६.
५. हे स्थलांतर का आवश्यक?
वाघसंख्या शून्य झाली होती. जनुकीय विविधता, पर्यटन आणि संतुलनासाठी.
Leave a comment