पुण्यात नकली सोन्याचा गहाण घोटाळा, तिघांवर गुन्हा!

पुण्यात नकली सोने गहाण ठेवून कर्ज उचलण्याच्या प्रकारांत वाढ होत आहे. ७.४४ लाखांच्या कथित घोटाळ्याच्या निमित्ताने असा फ्राॅड ओळखायचा आणि टाळायचा कसा ते समजून घ्या.

पुण्यात नकली सोन्यावर कर्ज! ज्वेलर्सलाच कळलं नाही? ७.४४ लाखांचा घोटाळा कसा उघड झाला?

पुण्यातील नकली सोन्याच्या गहाण घोटाळ्यांची पार्श्वभूमी

पुणे आणि आसपासच्या परिसरात गेल्या काही वर्षांत सोन्याच्या गहाण कर्जांशी संबंधित फसवणूकांच्या घटनांमध्ये स्पष्ट वाढ दिसत आहे. अनेकांना वाटतं की बँक किंवा फायनान्स कंपनी आहे म्हणजे सगळं सेफच असतं, पण प्रत्यक्षात कर्मचार्‍यांची चूक, सिस्टममधले लूपहोल्स आणि लोकांची लालसा यामुळे मोठे घोटाळे घडत आहेत. काही प्रकरणांत बनावट किंवा कमी कॅरेटचे सोने गहाण ठेवून लाखो रुपयांची कर्जे उचलली गेल्याचे समोर आले आहे. अशा प्रकारांनी केवळ कंपनीचं नुकसान होत नाही तर प्रामाणिक कर्जदारांवरही संशयाची सावली पडते. पुण्यातील अलीकडच्या ७.४४ लाखांच्या कथित नकली सोने गहाण प्रकरणाच्या निमित्ताने हा संपूर्ण प्रकार नीट समजून घेणं गरजेचं आहे.

पुण्यात घडणारे नकली सोन्याचे गहाण कर्ज घोटाळे – काही उदाहरणं

पुणे ग्रामीण, पिंपरी-चिंचवड आणि शहरात विविध वेळी अशा प्रकारची गुन्हे नोंदवली गेली आहेत. काही प्रकरणांत कर्ज घेणारे व्यक्ती आणि काही ठिकाणी त्यांना साथ देणारे ज्वेलर्स किंवा दलाल देखील आरोपी म्हणून समोर आले आहेत. उदाहरणार्थ, वाघोली परिसरात एका नॉन-बँकिंग फायनान्स कंपनीला नकली सोन्याच्या दागिन्यांवर कर्ज देऊन सुमारे १४.७३ लाख रुपयांचा फटका बसल्याची नोंद आहे. एका प्रकरणात अनेक फेक खाते उघडून बेंटेक प्रकारचे बनावट दागिने सोने म्हणून दाखवले गेले आणि त्यावर कर्ज उचलण्यात आले. दुसऱ्या प्रकरणात पिंपरी-चिंचवड पोलिसांनी नकली दागिने ठेवून सोन्याच्या लोन कंपनीची फसवणूक केल्याबद्दल दोन जणांवर गुन्हा नोंदवला होता. या घटनांमधून एक समान पॅटर्न दिसतो – नकली किंवा कमी दर्जाच्या सोन्याला २२ कॅरेट किंवा शुद्ध सोने असल्याचा भास निर्माण करून लोन उचलणे आणि नंतर परतफेड न करणे.

नकली सोन्याचा गहाण घोटाळा कसा चालतो?

सर्वसाधारणपणे अशा स्कीम्समध्ये सुरुवात कर्जाच्या गरजेपासून होते. काही जणांना खरोखर पैशांची अडचण असते, तर काही पूर्णपणे गुन्हेगारी हेतूने प्लॅन करून नकली सोने तयार करतात किंवा बनावट दागिने विकत घेतात. हे दागिने वरुन चमकदार, जाड सोन्याची लेयर असलेले किंवा फसवणूक करणाऱ्या हॉलमार्क स्टॅम्पसह असतात, जे साध्या नजरेला खरे वाटू शकतात. त्यानंतर हे लोक बँक, NBFC किंवा प्रायव्हेट फायनान्स कंपनीकडे जाऊन “तत्काळ गोल्ड लोन” किंवा “ज्वेलरी मॉर्गेज”च्या नावाखाली अर्ज करतात. काही वेळा बनावट बिल, खरेदी पावत्या आणि ओळखपत्रांचाही वापर करून विश्वासार्हता निर्माण केली जाते. कर्ज मंजूर झाल्यावर काही महिने व्याज भरून खाते जिवंत ठेवलं जातं आणि नंतर अचानक पेमेंट बंद करून आरोपी गायब होतात; त्यानंतर रि-वॅल्यूएशनमध्ये सोने नकली असल्याचं उघड होतं.

फायनान्स कंपन्या आणि बँका कशा फसतात?

लोकांच्या मनात मोठ्या संस्थांविषयी “ते कधीही चूक करणार नाहीत” असा विश्वास असतो; पण वास्तव थोडं वेगळं आहे. अनेक लहान शाखांमध्ये गोल्ड टेस्टींगसाठी मर्यादित उपकरणं वापरली जातात आणि कर्मचारी अनुभवावर अवलंबून राहतात. काही ठिकाणी सोन्याची फक्त वजन आणि वरवरची तपासणी होते, तर सूक्ष्म तपासणीसाठी लागणारी योग्य मशीन, कॅरेट-टेस्टिंग किंवा खरे प्रयोगशाळा चाचण्या टाळल्या जातात. कर्जाचा टार्गेट, स्पर्धा आणि जलद प्रोसेसिंगचा दबाव यामुळे काही वेळा कर्मचारी शॉर्टकट घेतात. काही प्रकरणांत तर आतल्या लोकांच्या संमतीने किंवा दुर्लक्षामुळेच नकली दागिने स्वीकारले गेले, अशी शंका नोंदांमधून समोर आली आहे. यामुळे कंपनीचे आर्थिक नुकसान तर होतेच, पण जनसामान्यांचा विश्वास डळमळीत होतो.

नकली सोने ओळखण्याचे प्राथमिक उपाय – सामान्य माणसासाठी मार्गदर्शन

ज्यांचे स्वतःचे दागिने आहेत किंवा जे गोल्ड लोन घेण्याचा विचार करत आहेत, त्यांनी किमान काही बेसिक गोष्टी लक्षात ठेवायला हव्यात. सर्वात आधी, २२ कॅरेट किंवा २४ कॅरेटच्या नावाने खरेदी करताना नेहमी BIS हॉलमार्क, कॅरेट मार्क आणि ज्वेलरचा नोंदणीकृत कोड नीट तपासा. खूप जड दिसणारे पण किंमतीत ‘खूप स्वस्त’ वाटणारे दागिने बहुतेक वेळा काहीतरी गडबड सांगतात; सोनं स्वस्त होणं हा नेहमीच सण समजण्यापेक्षा, कधी कधी तो अलार्मही असू शकतो. बाजारमूल्यापेक्षा खूप कमी किंमतीत सोने देण्याचे ऑफर्स, “कॅशमध्येच लगेच घ्या” असा आग्रह, हमखास मोठा नफा देणाऱ्या स्कीम्स या सगळ्या गोष्टी संशयास्पद मानल्या पाहिजेत. शक्य असेल तेव्हा स्वतंत्र, विश्वासार्ह ज्वेलर किंवा अस्सेईंग सेंटरकडून सोन्याची शुद्धता चेक करून घ्या आणि त्याचा रिपोर्ट जतन करून ठेवा.

गोल्ड लोन घेताना स्वतःला कसे सुरक्षित ठेवावे?

गोल्ड लोन हा अनेक कुटुंबांसाठी आपत्कालीन परिस्थितीत मोठा आधार ठरू शकतो, पण चुकीच्या सवयी आणि फसव्या स्कीम्समुळे तो डोकेदुखीही ठरू शकतो. सर्वप्रथम, विश्वासार्ह, RBI किंवा संबंधित रेग्युलेटरकडे नोंदणीकृत बँक किंवा NBFC कडूनच गोल्ड लोन घ्यावं. कोणत्याही अनओळखी गोल्ड लोन अ‍ॅप्स, सोशल मीडियावर दिसणार्‍या “नो KYC, नो पॅन, फक्त सोने द्या आणि कॅश घ्या” अशा जाहिरातींपासून दूर राहा. व्याजदर, प्रोसेसिंग फी, लोन ते व्हॅल्यू रेशो आणि दागिन्यांच्या सेफ्टीबद्दलची पॉलिसी समजून घ्यायला काही मिनिटं खर्च केली तर पुढचं आयुष्य वाचू शकतं. कोणत्या परिस्थितीत तुमचं सोने ऑक्शनला जाऊ शकतं, किती दिवसाचा गॅप मिळतो आणि तुम्हाला नोटीस कशी येते, हे नियम आधीच समजून घेणंही तितकंच महत्त्वाचं आहे.

नकली सोने गहाण ठेवून फसवणूक करणाऱ्यांवर कायदेशीर कारवाई काय होते?

अशा प्रकारच्या प्रकरणांमध्ये साधारणपणे भारतीय दंड संहितेच्या कलम ४२० (फसवणूक), ४०६ (विश्वासघात), ४०८ किंवा ४०९ (विश्वासाने दिलेल्या मालमत्तेचा गैरवापर) आणि कलम ३४ (सामूहिक हेतू) यांतर्गत गुन्हे दाखल होतात. काही प्रकरणांत धमकी देणे, दबाव टाकणे किंवा बनावट कागदपत्रांचा वापर केल्यास अतिरिक्त कलमेही लागू होऊ शकतात. दोषी सिद्ध झाल्यास शिक्षा म्हणून कारावासाची मुदत, दंड किंवा दोन्ही होऊ शकतात आणि अनेकदा आरोपींची मालमत्ता जप्त करण्याचाही मार्ग निवडला जातो. शिवाय, अशा गुन्ह्यांची नोंद आर्थिक संस्थांच्या आंतरिक डेटामध्ये राहते, ज्यामुळे भविष्यात कर्ज मिळणं जवळपास अशक्य होतं. आजच्या डिजिटल युगात “एकदा फसवणूक झाली तरी नंतर सगळं विसरलं जाईल” हा गैरसमज फार महागात पडू शकतो.

प्रामाणिक कर्जदारांवर होणारा अप्रत्यक्ष परिणाम

बहुतेक लोक प्रामाणिकपणे आपले दागिने गहाण ठेवून गरजेच्या वेळी लोन घेतात आणि वेळेवर परतफेडही करतात. पण काही गुन्हेगारांच्या कृत्यांमुळे संपूर्ण सेक्टरकडे संशयाने पाहिलं जातं आणि नियम आणखी कडक केले जातात. याचा परिणाम असा होतो की साध्या, कमी कागदोपत्री प्रक्रियेत लोन घेणं अवघड होतं, अतिरिक्त डॉक्युमेंट्स, जास्त प्रोसेसिंग वेळ आणि कधी कधी थोडा जास्त खर्चही सहन करावा लागतो. संस्थाही रिस्क कमी करण्यासाठी लोन-टू-वॅल्यू रेशो कमी करतात, म्हणजेच त्याच सोन्याच्या बदल्यात आधीपेक्षा कमी कर्ज मिळू शकतं. यामुळे गरजू लोकांना दुसरे महागडे किंवा असुरक्षित कर्जाचे पर्याय स्वीकारायला भाग पडण्याची शक्यता असते.

आर्थिक साक्षरतेचा अभाव आणि “शॉर्टकट”चा मोह

भारतात सोन्याला केवळ गुंतवणूक नव्हे तर परंपरा, सुरक्षितता आणि प्रतिष्ठेचं प्रतीक मानलं जातं. परंतू, आर्थिक साक्षरतेचा अभाव असल्यामुळे अनेक लोकांना व्याज, कर्जाचे नियम, सिक्युअर्ड आणि अनसिक्युअर्ड लोनमधील फरक नीट कळत नाही. काही जण “कर्ज फेडता आलं नाही तर काय मोठं होतं, सोने तर परत देणारच नाहीत” अशा अर्धवट समजुतींवर निर्णय घेतात. दुसरीकडे, पटकन पैसे मिळवण्याच्या मोहापोटी नकली सोने तयार करणे, बनावट कागदपत्रं वापरणे हे “हुशारी” समजून काही लोक जोखीम घेतात. परंतु कायदा आणि तंत्रज्ञान दोन्ही विकसित होत असल्याने अशा घोटाळ्यांचा उलगडा होणं आता जास्त सोपं होत चाललं आहे, आणि पकडले गेल्यावर त्याची किंमत आयुष्यभर भरावी लागू शकते.

टेक्नॉलॉजी, हॉलमार्किंग आणि भविष्यातील सुरक्षा

नकली सोन्याच्या फसवणुकीत आळा घालण्यासाठी तंत्रज्ञान महत्त्वाची भूमिका बजावू लागलं आहे. आधुनिक XRF मशीन, ऑटोमेटेड हॉलमार्क स्कॅनर, डिजिटल वैल्यूएशन सिस्टीम यामुळे सोन्याची शुद्धता आणि वजन अधिक अचूकपणे तपासता येऊ लागलं आहे. BIS हॉलमार्किंगला हळूहळू बंधनकारक केल्यामुळे अनऑर्गनाइज्ड सेक्टरमधील ढोबळमानाने होणारी विक्रीही हळूहळू रेग्युलेट होण्याच्या मार्गावर आहे. अनेक बँका आणि NBFC आता प्रत्येक गहाण दागिन्याचं फोटो, व्हिडिओ, डिजिटल सिग्नेचर आणि स्वतंत्र वेअरहाऊसमध्ये सेफ कस्टडी यासारख्या पद्धती वापरत आहेत. भविष्यात ब्लॉकचेन बेस्ड ज्वेलरी ट्रॅकिंग, सेंट्रल डेटाबेस आणि एकीकृत KYC सिस्टीम यामुळे “एकाच दागिन्यावर वेगवेगळ्या ठिकाणी कर्ज” अशा फसवणुकींवरही लगाम घालता येईल, असा तज्ज्ञांचा अंदाज आहे.

सामान्य नागरिक, गुंतवणूकदार आणि कर्जदारांसाठी काही महत्त्वाच्या टिप्स

पहिली गोष्ट म्हणजे, सोने खरेदी करताना आणि गहाण ठेवताना नेहमीच “डॉक्युमेंट्स”कडे लक्ष द्या – बिल, हॉलमार्क सर्टिफिकेट, KYC, सर्व काही व्यवस्थित जतन करा. दुसरी गोष्ट, कर्ज घेण्याच्या आधी किमान दोन संस्थांचे व्याजदर, नियम आणि चार्जेस तुलना करा; केवळ “सगळ्यात लगेच कॅश देणारा” पर्याय हा नेहमी बेस्ट असेलच असं नाही. तिसरी गोष्ट, कुणीही तुम्हाला “तुझ्या नावावर सोने आहे, आपण त्यावर लोन काढून नफा दोघे वाटून घेऊ” किंवा “मी नकली दागिने बनवून देतो, तू कर्ज घे” असा सल्ला दिला, तर लगेच दूर व्हा – हा सरळ गुन्हा आहे. चौथी गोष्ट, वृद्ध नातेवाईक, अधूनमधून सोने विकत घेणारे किंवा छोट्या गावांत राहणारे आप्तेष्ट यांना अशा घोटाळ्यांबद्दल आधीच माहिती देणं हेही आपलं कर्तव्य आहे. आणि शेवटची गोष्ट, एखादी संशयास्पद ऑफर किंवा घटना दिसली तर सोशल मीडियावर शेअर करण्यापेक्षा थेट पोलिस, ग्राहक मंच किंवा रेग्युलेटरकडे तक्रार करणं अधिक परिणामकारक ठरतं.

नकली सोन्याच्या फसवणुकीकडे केवळ “क्राइम न्यूज” म्हणून न पाहता, स्वतःचा आर्थिक सुरक्षा धडा म्हणून पाहणं आजच्या काळात आवश्यक झालं आहे.

FAQs (मराठीत)

प्रश्न 1: नकली सोने गहाण ठेवून कर्ज घेतल्यास कोणते गुन्हे लागू होऊ शकतात?
उत्तर: अशा प्रकारच्या प्रकरणात साधारणपणे भारतीय दंड संहितेच्या कलम ४२० (फसवणूक), ४०६ (विश्वासघात), ४०८ किंवा ४०९ (विश्वासाने दिलेल्या मालमत्तेचा गैरवापर) आणि कलम ३४ (सामूहिक हेतू) अशी कलमे लागू होण्याची शक्यता असते, आणि दोषी सिद्ध झाल्यास कारावासासह दंडही होऊ शकतो.

प्रश्न 2: आपलं सोने खरे आहे की नाही हे घरी कसं तपासता येईल?
उत्तर: घरी साध्या स्क्रॅच टेस्ट किंवा मॅग्नेट टेस्ट सारख्या पद्धती वापरता येतील, पण त्या पूर्णपणे भरोसेमंद नसतात; BIS हॉलमार्क, कॅरेट मार्क आणि अधिकृत ज्वेलर किंवा अस्सेईंग सेंटरकडून मिळालेला रिपोर्ट यांवरच खऱ्या अर्थाने विश्वास ठेवावा.

प्रश्न 3: गोल्ड लोन घेण्यासाठी बँक आणि NBFC पैकी कोणता पर्याय सुरक्षित?
उत्तर: दोन्ही सिस्टिम रेग्युलेटेड असल्यामुळे, व्यवस्थित नोंदणीकृत बँक किंवा मोठी NBFC निवडली तर दोन्ही तुलनेने सुरक्षित आहेत; मात्र छोट्या, अनओळखी फायनान्सर्स आणि अनरेग्युलेटेड अ‍ॅप्सपासून दूर राहणं चांगलं.

प्रश्न 4: नकली सोन्याच्या घोटाळ्यात सामान्य ग्राहकाशी काय धोका असतो, जर तो प्रामाणिक असेल तर?
उत्तर: थेट गुन्हेगार नसला तरी, अशा प्रकरणांमुळे बाजारात नियम कडक होतात, कर्ज मिळणं कठीण होतं, लोन-टू-वॅल्यू रेशो कमी होतो आणि प्रामाणिक कर्जदारांनाही अधिक कागदपत्रं व प्रोसेसिंग वेळ सहन करावा लागतो.

प्रश्न 5: अशा प्रकारची फसवणूक लक्षात आली तर तक्रार कोठे करावी?
उत्तर: सर्वप्रथम स्थानिक पोलिस स्टेशनमध्ये गुन्हा नोंदवणं महत्त्वाचं आहे; त्यासोबतच संबंधित बँक किंवा NBFCच्या हेड ऑफिसला, ग्राहक संरक्षण मंचाला आणि आवश्यक असल्यास रेग्युलेटरी संस्थांना अधिकृत तक्रार पाठवावी.

हे सर्व कंटेंट तुम्ही थेट CMS मध्ये कॉपी-पेस्ट करून वापरू शकता; पुढच्या आर्टिकलसाठी फक्त नवीन लिंक किंवा टॉपिक पाठवा.