अजितदादांच्या अपघातावर जितेंद्र आव्हाडांचे धक्कादायक प्रश्न- “त्या भागाला काही झालंच नाही, मग ब्लॅक बॉक्स जळाला कसा?”

अजित पवारांच्या विमान अपघातात ब्लॅक बॉक्स जळाला कसा, तो भाग शाबूत असताना? जितेंद्र आव्हाडांनी DGCA, तपास यंत्रणा आणि विमानाच्या परवानगीवर गंभीर प्रश्न उपस्थित केले

विमान ५ हजार तासांनंतर उडू नये, तरी ८ हजार तास कसं उडलं? ब्लॅक बॉक्स जळण्यावरून आव्हाड काय म्हणाले?

“ब्लॅक बॉक्स जळाला कसा?” – अजितदादांच्या विमान अपघातावर जितेंद्र आव्हाडांचे थेट सवाल

अजित पवारांच्या विमान अपघाताला आता जवळपास एक महिना होऊन गेला, पण अपघाताच्या कारणाबाबत अजूनही स्पष्ट आणि सर्वमान्य चित्र समोर आलेलं नाही. त्यामुळेच NCP (SP) आमदार जितेंद्र आव्हाड यांनी नुकतेच या प्रकरणावर तोंड उघडत, विशेषत: ब्लॅक बॉक्स जळाल्याच्या दाव्यावर गंभीर प्रश्न उपस्थित केले. त्यांच्या मते, विमानाचा ज्या भागात ब्लॅक बॉक्स बसवला जातो तो भाग तुलनेने शाबूत असताना, ब्लॅक बॉक्स जळाला असं कसं म्हणता येईल हा मुख्य संशयाचा मुद्दा आहे. त्याचबरोबर त्यांनी रोहित पवारांच्या CBI‑सारख्या उच्चस्तरीय चौकशीच्या मागणीला पाठिंबा देत DGCA आणि तपास यंत्रणांवरही अप्रत्यक्ष बोट ठेवलं.

अजित पवारांचा अपघात: पार्श्वभूमी आणि चौकशी

२८ जानेवारी २०२६ रोजी बारामतीजवळ Learjet 45XR चार्टर विमान कोसळून महाराष्ट्राचे माजी उपमुख्यमंत्री अजित पवार आणि इतर चार जणांचा मृत्यू झाला. सरकारी माहितीनुसार, विमान मुंबईहून बारामतीकडे येत होतं, खराब दृश्यमानतेमुळे एकदा go‑around करून दुसऱ्या प्रयत्नात लँडिंगदरम्यान रनवेच्या कडेला ते कोसळलं आणि काही क्षणांतच आगीची ज्वाळा उसळून संपूर्ण विमान जळून गेलं. क्रॅशनंतर नागरी उड्डाण मंत्रालयाने AAIB आणि DGCAला चौकशीचे आदेश दिले आणि २९ जानेवारीला ब्लॅक बॉक्स – म्हणजे Flight Data Recorder (FDR) आणि Cockpit Voice Recorder (CVR) – सापडल्याचं सांगितलं. AAIB च्या प्राथमिक माहितीप्रमाणे, दोन्ही रेकॉर्डरवर तीव्र आगीचा परिणाम झाला असला तरी, DFDR मधील डेटा प्रयोगशाळेत डाउनलोड करण्यात आल्याचं काही अहवालात नमूद आहे. मात्र “ब्लॅक बॉक्स खराब अवस्थेत सापडला” या वाक्यानंतरच राजकीय आणि तांत्रिक शंका वेगाने वाढल्या.

जितेंद्र आव्हाडांचा मुख्य सवाल: ब्लॅक बॉक्स जळतो कसा?

जितेंद्र आव्हाड यांनी TV9 आणि इतर माध्यमांशी बोलताना सर्वात जास्त भर ब्लॅक बॉक्सवर दिला. त्यांच्या मते, ब्लॅक बॉक्स ज्यात ठेवला जातो तो विमानाचा भाग जशास तसा दिसत असताना, “ब्लॅक बॉक्स जळून गेला” असं सरळ सांगितलं जाणं वैज्ञानिकदृष्ट्या ग्राह्य नाही. आव्हाडांनी स्पष्ट केलं की ब्लॅक बॉक्स टायटॅनियम धातूपासून बनवला जातो, ज्याची आग सहन करण्याची क्षमता ११,००० अंश सेल्सिअसपर्यंत असल्याचं तांत्रिक माहितीमध्ये नमूद असतं, त्यामुळे साधारण विमान अपघातातील ज्वाळा त्याला पुरेशा नसतात. “जगभरातल्या मोठमोठ्या विमान अपघातांतही ब्लॅक बॉक्स सापडतो, मग इथेच तो जळाला असं कसं?” असा थेट सवाल त्यांनी उपस्थित केला. त्यामुळे त्यांना आणि सामान्य माणसालाही या प्रकरणात काहीतरी वेगळं दडलेलं आहे का असा संशय येणं स्वाभाविक असल्याचं ते म्हणाले.

तांत्रिक दृष्टीकोन: “जळाला” म्हणजे नेमकं काय?

उड्डाण अपघात तज्ज्ञ आणि निवृत्त वायुसेना अधिकारी यांचं म्हणणं आहे की ब्लॅक बॉक्स “जळतो” किंवा “नष्ट होतो” हा शब्दसंग्रह सावधपणे समजून घ्यायला हवा. अनेक वेळा बाह्य कवच, वायरिंग, काही मेकॅनिकल भाग आगीमुळे विकृत होऊ शकतात; पण त्यातल्या कोअर मेमरी चिप किंवा डेटा मॉड्यूल काही प्रमाणात सुरक्षित राहू शकतो, ज्यातून किमान अंशतः तरी डेटा मिळवता येतो. अजित पवारांच्या अपघाताच्या संदर्भात विमान अपघात तपास ब्युरोने सांगितलं की विमानातील दोन्ही रेकॉर्डर आगीच्या उच्च तापमानाला बराच वेळ तोंड देत असल्याने गंभीर नुकसान झालं आहे, पण तरीही Flight Data Recorder “पूर्णपणे चांगल्या स्थितीत मिळाला” अशी नोंदही आहे. यामुळे राजकीय निवेदने आणि तांत्रिक स्पष्टीकरण यांच्यात भाषेचा तफावत निर्माण होतो – राजकारणी “ब्लॅक बॉक्स जळाला” असा थेट शब्द वापरतात, तर तज्ञ “रेकॉर्डरचे काही हिस्से नुकसानीत, डेटा काही प्रमाणात/पूर्णपणे वाचवण्याचा प्रयत्न सुरू” असं सांगतात.

रोहित पवार आणि कुटुंबीयांचा संशय

अजित पवारांचे चुलतभावे आणि NCP (SP) आमदार रोहित पवार यांनी सुरुवातीपासूनच या अपघातावर अनेक कठोर प्रश्न उपस्थित केले आहेत. ब्लॅक बॉक्स खराब अवस्थेत सापडल्याचं समजताच त्यांनी स्पष्टपणे म्हटलं की “यामुळे कटकारस्थानाचा संशय अधिक वाढतो”, कारण २० दिवसांहून जास्त काळानंतरही तपास यंत्रणांकडून स्पष्ट आणि विश्वासार्ह माहिती न मिळणं ही स्वतःच शंकास्पद बाब आहे. त्यांनी खासगी डिटेक्टिव्ह एजन्सींची मदत घेतल्याचंही उघड केलं, तसेच VSR Ventures या विमान चालवणाऱ्या खाजगी कंपनीवर बंदीची मागणी केली. रोहित पवारांनी विमानाच्या टेकऑफच्या आधीचा संपूर्ण ट्रेल – विमानतळावरील CCTV, पायलट‑को‑पायलट कुठे गेले, कोणाला भेटले, कोणती गाडी वापरली – हे सर्व फुटेज सार्वजनिक करण्याची मागणी केली आहे.

संजय राऊत, इतर नेते आणि “ब्लॅक बॉक्स” राजकारण

शिवसेना (UBT)चे खासदार संजय राऊत यांनीही “ब्लॅक बॉक्स जळाला” या मुद्द्यावरून सरकारवर तीव्र हल्ला केला. त्यांच्या मते, जगभरात दशकांनंतरही विमान अपघातांच्या ठिकाणी ब्लॅक बॉक्स सापडून महत्त्वाचा डेटा मिळालाय, पण अजित पवारांच्या विमानाच्या बाबतीत “ब्लॅक बॉक्स जळाला” ही गोष्ट अत्यंत गंभीर आणि संशयास्पद आहे. “महाराष्ट्रातला प्रत्येक माणूस विचारतोय, हा अपघात होता की कटकारस्थान?” असं ते सरळ म्हणाले, आणि सरकारच्या हेतूंवर प्रश्न उपस्थित केले. या पार्श्वभूमीवर जितेंद्र आव्हाडांचं विधान विरोधकांच्या या शंकेला आणखी बळ देणारं ठरत आहे, कारण ते स्वतः अभियंते नसले तरी तांत्रिक माहितीचा आधार घेत प्रश्न विचारत आहेत.

विमानाच्या उड्डाण तासांवरही आव्हाडांचे प्रश्न

ब्लॅक बॉक्स व्यतिरिक्त जितेंद्र आव्हाडांचा दुसरा महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे या Learjet विमानाच्या उड्डाण तासांबद्दल आहे. काही माध्यमांमध्ये आलेल्या माहितीनुसार, त्यांनी दावा केला की या प्रकारच्या विमानांसाठी ५ हजार तासांनंतर मोठी मेंटेनन्स किंवा मर्यादा लागू असतात, पण अजित पवारांचं विमान ८ हजार तासांहून अधिक उडालं होतं असा त्यांचा प्रश्न आहे. “ज्या विमानावर ५ हजार तासांची कॅप आहे, ते ८ हजार तासांपर्यंत कसं उडालं? नियम कुणी मोडले? आणि आमच्या माणसाचा जीव गेला” अशा भावनिक शब्दांत त्यांनी हे मांडलं. यावर DGCA किंवा विमान कंपनीकडून सविस्तर, ऑन‑रेकॉर्ड स्पष्टीकरण येणं अजून बाकी आहे, त्यामुळे हा मुद्दाही लोकांमध्ये चर्चेचा विषय बनला आहे.​

तज्ञ काय म्हणतात: ब्लॅक बॉक्स खरंच “न जळणारा” असतो का?

आंतरराष्ट्रीय मानकांनुसार, आधुनिक ब्लॅक बॉक्स – म्हणजे फ्लाइट डेटा आणि कॉकपिट व्हॉइस रेकॉर्डर – हे अतिउच्च तापमान आणि प्रचंड इम्पॅक्ट सहन करण्यासाठी डिझाइन केलेले असतात. उदाहरणार्थ, काही मॉडेल्स १,१००–१,५०० अंश सेल्सिअस तापमानात सुमारे एक तास आग सहन करू शकतात, तसेच हजारो G‑फोर्सचा धक्का घेऊ शकतात, त्यामुळे “पूर्णपणे जळून राख होणं” ही फार दुर्मीळ घटना मानली जाते. मात्र, जळणाऱ्या इंधनाचे प्रमाण, अपघातानंतर किती वेळ विमान जळत राहिलं, अग्निशमन किती उशिरा पोहोचलं, ही सगळी कारणंही परिणाम ठरवतात; काही अपघातांत रेकॉर्डरचं बाह्य कवच वितळल्यासारखं दिसलं असलं तरी आतली चिप काही अंशी सुरक्षित राहिल्याची उदाहरणं आहेत. अजित पवारांच्या प्रकरणात AAIBने दोन्ही रेकॉर्डर आगीत गंभीरपणे नुकसान झाल्याचं म्हटलं, पण Flight Data Recorder चांगल्या स्थितीत मिळाल्याची नोंदही केल्याने, “जळाला” आणि “डेटा मिळाला” या दोन वेगळ्या पातळ्यांबद्दल स्पष्ट संवाद गरजेचा ठरतो.

चौकशीतली दिरंगाई आणि पारदर्शकतेचा प्रश्न

जितेंद्र आव्हाड, रोहित पवार आणि इतर विरोधी नेत्यांचा मुख्य आरोप असा आहे की तपासात अनावश्यक दिरंगाई करून शंकेला अधिक वाव दिला जातोय. रोहित पवारांनी २० दिवसांहून जास्त काळ उलटूनही “विश्वासार्ह प्रगती नाही” असं स्पष्टपणे म्हटलं, तर आव्हाडांनीही AAIB‑DGCA ने काय “कव्हर” करायचंय आणि कुणाच्या दबावाखाली काम चालतंय का असा थेट प्रश्न उपस्थित केला. विरोधक सरकारकडून मागणी करत आहेत की विमान कंपनी VSR Venturesची जबाबदारी, विमानाच्या मेंटेनन्स रेकॉर्ड्स, पायलट्सचा अनुभव, तसेच मागील २४ तासांच्या सर्व CCTV फुटेज आणि लॉग्स सार्वजनिक केले जावेत. सरकारने CBI चौकशीचा आग्रह धरल्यावरही कुटुंबीय आणि काही नेते म्हणतात की “CBI कोणाच्या अधिपत्याखाली काम करणार?” हा प्रश्न आधी स्पष्ट व्हावा.

काय पुढे होऊ शकतं?

या प्रकरणात सध्या तीन स्तरांवर दबाव तयार होत आहे – कुटुंबीय आणि NCP (SP) कडून राजकीय‑भावनिक दबाव, तज्ज्ञांकडून तांत्रिक स्पष्टीकरणाची अपेक्षा आणि जनतेकडून पारदर्शकतेची मागणी. जर AAIBने संपूर्ण तांत्रिक अहवाल, खासकरून Flight Data Recorderमधून मिळालेला डेटा आणि Cockpit Voice Recorderची स्थिती, स्पष्टपणे मांडली तर “ब्लॅक बॉक्स जळाला कसा?” या प्रश्नाला काही प्रमाणात तांत्रिक उत्तर मिळू शकतं. तसंच, विमानाच्या फ्लाइट अवर्स, मेंटेनन्स हिस्ट्री आणि अनुमती यावर DGCAने तपशीलवार नोट जारी केली तर आव्हाडांसारख्या नेत्यांचे आरोप तथ्याधारित चर्चेत रूपांतरित होऊ शकतात. तोपर्यंत मात्र हा प्रश्न – “त्या भागाला काही झालं नाही, मग ब्लॅक बॉक्स जळाला कसा?” – महाराष्ट्राच्या राजकारणात आणि लोकांच्या मनात कायम घोळत राहणार हे नक्की.

FAQs (Marathi – 5 प्रश्नोत्तर)

1. प्रश्न: जितेंद्र आव्हाडांनी ब्लॅक बॉक्सबाबत नेमकं काय म्हटलं?
   उत्तर: आव्हाड म्हणाले की ज्या भागात ब्लॅक बॉक्स ठेवला जातो तो विमानाचा भाग शाबूत असताना, “ब्लॅक बॉक्स जळून गेला” हा दावा वैज्ञानिकदृष्ट्या पटत नाही; टायटॅनियमपासून बनलेल्या बॉक्सला ११ हजार सेल्सिअस तापमानही सहन करता येतं असा त्यांचा युक्तिवाद आहे.
2. प्रश्न: अधिकृत तपास संस्थांनी ब्लॅक बॉक्सबद्दल काय सांगितलंय?
   उत्तर: विमान अपघात तपास ब्युरोने सांगितलं की दोन्ही रेकॉर्डर आगीत बराच वेळ राहिल्याने गंभीर नुकसान झालं, पण Flight Data Recorder चांगल्या स्थितीत मिळाला असून त्यातील तांत्रिक डेटा तपासासाठी वापरला जात आहे.
3. प्रश्न: रोहित पवार आणि कुटुंबीयांचा मुख्य संशय काय आहे?
   उत्तर: त्यांचं म्हणणं आहे की खराब अवस्थेत सापडलेला ब्लॅक बॉक्स, तपासातील दिरंगाई आणि विमान कंपनीला वाचवण्याचा प्रयत्न यामुळे कटकारस्थानाचा संशय वाढतो; त्यामुळे त्यांनी स्वतंत्र, उच्चस्तरीय चौकशी आणि सर्व CCTV फुटेज व लॉग्स सार्वजनिक करण्याची मागणी केली आहे.
4. प्रश्न: “५ हजार तासांची मर्यादा, पण ८ हजार तास उड्डाण” हा मुद्दा काय आहे?
   उत्तर: आव्हाडांनी माध्यमांमध्ये असा दावा केला की ज्या विमानावर ५,००० तासांनंतर कडक मेंटेनन्स/मर्यादा असतात, त्या Learjetने ८,००० तासांहून अधिक उड्डाण केलं, ही गंभीर सुरक्षा त्रुटी आहे; या दाव्यावर DGCA किंवा कंपनीकडून सविस्तर अधिकृत स्पष्टीकरण येणं बाकी आहे.​​
5. प्रश्न: अजित पवारांच्या अपघाताच्या तपासात पुढचा टप्पा काय असू शकतो?
   उत्तर: AAIBचा सविस्तर अंतिम अहवाल, ब्लॅक बॉक्समधील डेटा, विमानाच्या मेंटेनन्स रेकॉर्ड्स आणि DGCAच्या नोंदी सार्वजनिक झाल्यावर अधिक स्पष्ट चित्र येईल; कुटुंबीय आणि विरोधकांच्या मागणीनुसार उच्चस्तरीय किंवा न्यायालयीन देखरेखीखाली चौकशीही होऊ शकते.