आळंदीला तीर्थक्षेत्र नव्हे, विषारी तलाव? इंद्रायणी नदीत भोवऱ्यातून लाल फेस

आळंदी इंद्रायणी नदीत बोअरवीळमधून लाल फेसयुक्त विषारी पाणी येत असल्याने भक्तांत भीती. पिंपरीतून प्रदूषण, आरोग्य धोका आणि उपाय काय?

पिंपरीतून चाललेला विषारी हल्ला? आळंदी इंद्रायणीला लाल रंग, कोण सोडतंय हे रसायन?

आळंदी इंद्रायणी नदीत लाल फेसाचा धोका: तीर्थक्षेत्र का झालं विषारी तलाव?

आळंदी हे संत ज्ञानेश्वर महाराजांचं तीर्थक्षेत्र म्हणून लाखो वारकऱ्यांचं श्रद्धास्थान. पण गेल्या काही दिवसांत इंद्रायणी नदीत बोअरवीळमधून येणाऱ्या लाल रंगाच्या फेसमुळे भक्तांत भीती पसरली आहे. ही नदी पवित्र स्नानासाठी ओळखली जाते, आता तिचं पाणी विषारी झाल्यासारखं दिसतंय आणि स्थानिकांसह भक्तांना आरोग्य धोका वाटू लागलाय. लोकमतच्या बातमीप्रमाणे, बोअरवीळीतून निघालेलं हे लाल फेसयुक्त पाणी नदीत मिसळून फेस तयार होतोय, ज्यामुळे स्नान करणाऱ्या भक्तांना त्वचेचे आजार, डोळ्यांचा त्रास होण्याची शक्यता आहे. हे प्रकरण केवळ आळंदीपुरतं मर्यादित नाही, पिंपरी‑चिंचवडमधून चाललेल्या प्रदूषणाचा परिणाम असल्याचं पर्यावरणतज्ज्ञ सांगतात.

इंद्रायणी नदीचा प्रवास आणि प्रदूषणाची सुरुवात

इंद्रायणी नदी लोणावळ्याजवळ कुर्वंडे गावातून उगम पावते आणि तळेगाव, देहू, पिंपरी‑चिंचवड, आळंदी मार्गे भिमा नदीला मिळते. एकूण १०० किलोमीटर लांबीची ही नदी पिंपरीतून वाहताना औद्योगिक प्रदूषण सहन करावं लागतं, जिथे लाखो लिटर अस्वच्छ पाणी सोडलं जातं. आळंदीपर्यंत पोहोचताना तिचं पाणी काळसर होतं, त्यावर जाड फेस येतो आणि मासे मरून वाहून जातात. बोअरवीळमधून येणारं लाल फेस हे केमिकल प्रदूषणाचं लक्षण असल्याचं वैज्ञानिक म्हणतात, जे उद्योगांमधून निसटलेल्या रसायनांमुळे होतं. या नदीला वारकरी पवित्र मानतात, पण प्रदूषणामुळे ती आता आरोग्यसंबंधी धोका ठरली आहे.

बोअरवीळमधून लाल फेस: कारणं काय?

आळंदीतील बोअरवीळींमधून निघालेलं पाणी लाल फेसयुक्त असल्याचं निदान झालंय, जे भूजल प्रदूषणाचं संकेत देतं. पिंपरी‑चिंचवडमधील केमिकल उद्योग, धुके, वॉशिंग युनिट्समधून अस्वच्छ पाणी नदीत सोडलं जातं, ते जमिनीत शिरून बोअरमध्ये मिसळतं. फेस तयार होण्याचं मुख्य कारण फॉस्फेट्स, सर्फॅक्टंट्ससारखे रसायनं, जी साबण, डिटर्जंट्स आणि औद्योगिक वेस्टमध्ये असतात. मागील वर्षीही जानेवारीत असाच फेस दिसला होता, जेव्हा मासे मरून वाहिले आणि भक्तांनी नदीत स्नान टाळलं. हे सतत होणारं प्रदूषण भूजलाला असर करतंय, ज्यामुळे स्थानिकांना पिण्याचं पाणीही धोक्यात आलंय.​

प्रदूषणाची मुख्य स्रोतं: पिंपरीपासून आळंदीपर्यंत

पिंपरी‑चिंचवड हे औद्योगिक केंद्र असल्याने इंद्रायणीला सर्वाधिक धक्का इथून बसतो. PCMC मध्ये ४ एसटीपी असले तरी लाखो लिटर अस्वच्छ सीवेज सोडलं जातं, जे नदीत मिसळतं. लोणावळा, देहू, आळंदी नगरपालिकांकडूनही उपचारित न केलेलं पाणी थेट नदीत येतं. औद्योगिक वेस्टमधील हेवी मेटल्स, रसायनं फेस तयार करतात आणि ऑक्सिजन पातळी कमी करून माशांचा नाश करतात. आळंदी गटबंधनात हायॅसीन्थ वाढलंय, ज्यामुळे डासांचं प्रजनन वाढतं आणि मलेरिया, डेंग्यूसारखे आजार पसरतात. हे सगळं भक्तांच्या स्नानामुळे त्वचा, डोळे, पोटाचे विकार होण्याला कारणीभूत ठरतं.

भक्त आणि स्थानिकांच्या आरोग्यावर होणारी परिणाम

इंद्रायणीचं पाणी पिणं किंवा स्नान करणं आता घातक ठरू शकतं, असं डॉक्टर सांगतात. त्वचेचे जळजळ, डोळ्यांचा त्रास, पोटाचे विकार, श्वसनाचे आजार हे सामान्य होतायत. दीर्घकाळ केमिकल प्रदूषणामुळे कर्करोग, हृदयविकार यांचा धोका वाढतो. आळंदी ग्रामीण रुग्णालयात नदी प्रदूषणामुळे येणाऱ्या रुग्णांची संख्या वाढलीय. वारकरी परंपरेनुसार स्नान करतात, पण आता ते टाळण्याची शिफारस केली जाते. बोअर पाणी वापरणाऱ्या कुटुंबांना विशेष धोका, कारण ते पिण्यासाठीही वापरतात.​

प्रशासनाची भूमिका: आश्वासनं आणि प्रत्यक्ष कारवाई

महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ (MPCB) नमुन्यांसाठी पाठवतं, पण ठोस कारवाई कमी होते. PCMC ची जबाबदारी नाकारते आणि इतर पालिकांकडे बोट दाखवते. आळंदी पालिका भक्तांना नदीचं पाणी पिणं टाळण्याचा सल्ला देते. मागील वर्षी CM शिंदे यांनी फेस पाहून नाराजी व्यक्त केली, पण बदल फारसा दिसला नाही. पर्यावरण कार्यकर्ते आरोग्य सर्वेक्षणाची मागणी करतात. काही ठिकाणी केमिकल स्प्रे करून फेस लपवला जातो, जो तात्पुरता उपाय आहे.

उपाययोजना काय शक्य आहेत?

प्रथम, सर्व पालिकांना पूर्ण क्षमतेचे एसटीपी बांधावे लागतील आणि उद्योगांना झिरो लिक्विड डिस्चार्ज अनिवार्य करावं. बोअर पाण्याची नियमित तपासणी आणि फिल्टरेशन प्लांट्स लावावेत. नदीकाठावर हरित पट्टा, कचरा व्यवस्थापन आणि जनजागृती मोहिमा राबवाव्यात. MPCB ला कठोर दंड आणि बंदीची क्षमता वाढवावी. वारकरी संस्था आणि स्थानिकांनी एकत्र येऊन दबाव आणावा. दीर्घकालीन उपाय म्हणजे नदीसाठी स्वतंत्र सफाई अभियान, जसं गंगा किंवा यमुना प्रकल्पासारखं.​

इंद्रायणी बचावासाठी सामूहिक जबाबदारी

ही नदी केवळ आळंदीची नाही, पश्चिम महाराष्ट्राची ओळख आहे. प्रदूषण थांबवणं हे उद्योग, प्रशासन आणि नागरिकांची साझी जबाबदारी. वारकरी परंपरा जपताना आरोग्याची काळजी घ्या, असं आवाहन आवश्यक. स्थानिकांनी तक्रारी नोंदवाव्यात आणि माध्यमांनी मुद्दा जिवंत ठेवावा. भविष्यातील पिढ्यांसाठी इंद्रायणी स्वच्छ ठेवणं हे श्रद्धेचं दुसरं रूप आहे.

FAQs (Marathi – 5)

1. प्रश्न: आळंदी इंद्रायणी नदीत लाल फेस का येतोय?
   उत्तर: बोअरवीळमधून येणारं प्रदूषित पाणी, जे पिंपरी उद्योगांमधून निसटलेल्या रसायनांमुळे असं होतं; फॉस्फेट्स आणि केमिकल्स फेस तयार करतात.
2. प्रश्न: हे फेस भक्तांसाठी धोकादायक आहे का?
   उत्तर: हो, स्नान किंवा पाणी वापरल्याने त्वचा, डोळे, पोटाचे आजार होऊ शकतात; दीर्घकाळ केमिकलमुळे गंभीर आजारांचा धोका.
3. प्रश्न: प्रदूषणाची मुख्य कारणं काय?
   उत्तर: पिंपरी‑चिंचवड उद्योगांचा वेस्ट, अस्वच्छ सीवेज, लोणावळा‑देहू पालिकांचं पाणी आणि भूजल दूषित होणं.
4. प्रश्न: प्रशासन काय करतंय?
   उत्तर: MPCB नमुने घेते, पालिका सल्ला देते, पण ठोस कारवाई कमी; एसटीपी आणि झिरो डिस्चार्जची मागणी आहे.
5. प्रश्न: भक्तांनी काय काळजी घ्यावी?
   उत्तर: नदीत स्नान किंवा पाणी पिणं टाळा, बोअर पाणी फिल्टर करा, तक्रार नोंदवा आणि स्वच्छता अभियानात सहभागी व्हा.​​