ZP निवडणुकीत डबल EVMचा प्रयोग: लोकशाही मजबूत की मतदारांचा गोंधळ वाढणार?

पुणे जिल्हा परिषद निवडणुकीत तीन पंचायत समित्यांतील तीन मतदारसंघात प्रत्येकी दोन EVM वापरले जाणार आहेत. मल्टी-मेम्बर मतदारसंघ, जादा उमेदवार आणि तांत्रिक नियमानुसार हा बदल; मतदारांना कसा मतदान करायचा, कोणता बटन कितीदा दाबायचा याबाबत सविस्तर मार्गदर्शक.

तीन पंचायत समित्यांच्या तीन मतदारसंघांत दोन यंत्रे, दोन मते? पुणेकरांसमोर नवे गणित!

पुणे जिल्हा परिषद निवडणूक आणि ‘दोन EVM’चा नवा प्रयोग: मतदारांसाठी नेमके काय बदलणार?

पुणे जिल्हा परिषद आणि पंचायत समिती निवडणुका यंदा अनेक कारणांनी चर्चेत आहेत. उपमुख्यमंत्री अजित पवार यांच्या निधनानंतर मतदान ५ फेब्रुवारीवरून ७ फेब्रुवारीला पुढे ढकलले गेले, आचारसंहिता वाढली, राजकीय समीकरणे बदलली – आणि आता आणखी एक तांत्रिक पण महत्त्वाचा मुद्दा समोर आलाय: जिल्ह्यातील तीन पंचायत समित्यांमधील तीन मतदारसंघात प्रत्येकी दोन-दोन EVM (इलेक्ट्रॉनिक व्होटिंग मशीन) वापरण्याचा निर्णय.

लोकमतच्या रिपोर्टनुसार, या तीन मतदारसंघांत मतदारांना एका EVMवर एकच मत न देता, दोन वेगळ्या EVM युनिटवर सलगपणे बटण दाबावे लागेल. कारण, संबंधित प्रभाग हे मल्टी-मेम्बर (अनेक सदस्य निवडणारा) प्रकारचे असल्याने एका मतदाराला एकापेक्षा जास्त सदस्य निवडण्याचा अधिकार आहे. हा बदल केवळ तांत्रिक नाही, तर मतदार शिक्षण, पारदर्शकता आणि लोकशाही प्रक्रियेवरही थेट परिणाम करणारा आहे.

या सविस्तर विश्लेषणात पाहूया – दोन EVM का लागणार, कोणत्या नियमानुसार, याचा मतदारांवर आणि निकालावर काय परिणाम होऊ शकतो आणि मतदान केंद्रावर तुम्हाला नेमके काय करायचे आहे.

पुणे ZP निवडणुकीची पार्श्वभूमी: गडबड टाळण्यासाठी चारपट EVM साठा

सुरुवातीला एक व्यापक चित्र समजून घ्यायला हवे. पुणे जिल्हा परिषद आणि पंचायत समिती निवडणुकांसाठी संपूर्ण जिल्ह्यात तब्बल ३,६०५ मतदान केंद्रे आहेत. मागील नगरपरिषद आणि महापालिका निवडणुकांमध्ये अनेक ठिकाणी EVM आणि कंट्रोल युनिट बंद पडल्याने मोठा गोंधळ झाला होता – मतदान अर्धा तास ते तासभर थांबले, रांगा लांबल्या, लोक नाराज झाले.

ह्याच अनुभवातून धडा घेत राज्य निवडणूक आयोगाने (SEC) या वेळी मतदानयंत्रांची उपलब्धता दुप्पट नव्हे, तर थेट चारपट करण्याचा निर्णय घेतला. पुणे जिल्ह्यासाठी –
– ३,६०५ मतदान केंद्रांसाठी सुमारे १४,०४० EVM (मतदान यंत्रे)
– आणि ५,८१३ कंट्रोल युनिट उपलब्ध करून देण्यात आली आहेत.

म्हणजे प्रत्येक केंद्राला किमान एक मशीन तर आहेच, शिवाय बॅकअपसाठी २–३ यंत्रे जादा. इंदापूरसारख्या मोठ्या तालुक्यात ४०० मतदान केंद्रांसाठी १,६६४ EVM आणि ६६० कंट्रोल युनिट देण्यात आली आहेत; वेल्ह्यासारख्या कमी केंद्र असलेल्या तालुक्यांसाठीही प्रमाणानुसार जादा यंत्रे दिली गेली आहेत.

या सर्व तांत्रिक तयारीच्या पार्श्वभूमीवरच आता काही विशिष्ट मतदारसंघांत “दोन EVM”ची योजना लागू होते.

दोन EVM नेमक्या कुठे आणि का?

लोकमतच्या बातमीप्रमाणे, पुणे जिल्ह्यातील तीन पंचायत समित्यांमधील प्रत्येकी एका मतदारसंघात – एकूण तीन प्रभागांमध्ये – दोन EVM वापरली जाणार आहेत. ही वेगळी यंत्रे नाहीत, तर एकाच कंट्रोल युनिटला जोडलेली दोन स्वतंत्र मतदार युनिट्स (ballot units) आहेत.

कारण काय?
१) मल्टी-मेम्बर मतदारसंघ
काही ZP व पंचायत समिती प्रभाग हे “बहु सदस्यीय” असतात. म्हणजे त्या प्रभागातून एकच सदस्य नाही, तर दोन किंवा कधी कधी तीन सदस्य निवडले जातात. अशा वेळी एका मतदाराला एका पेक्षा जास्त उमेदवारांसाठी मत नोंदवण्याचा अधिकार असतो. या प्रकाराला multi-member system किंवा multiple votes system म्हणतात.

२) जास्त उमेदवार आणि बटणांची कमाल मर्यादा
एक ballot unit (EVM) साधारण १६ उमेदवारांची नावे/चिन्हे मावतात. त्यापेक्षा जास्त उमेदवार असतील तर दोन किंवा अधिक ballot units जोडावी लागतात. या तीन मतदारसंघांत उमेदवारांची संख्या मोठी आहे आणि मतदाराला एकपेक्षा जास्त सदस्यांना मतदान करावे लागणार असल्याने, तांत्रिक मर्यादा पाळून दोन ballot units वापरणे गरजेचे झाले.

म्हणून, दोन EVM म्हणताना प्रत्यक्षात तांत्रिक भाषेत “दोन ballot units + एक control unit” असा सेटअप असेल. मतदारांसाठी हे तांत्रिक शब्द नको; त्यांना फक्त एवढेच समजायला हवे की, “पहिल्या मशीनवर बटण दाबून नंतर दुसऱ्या मशीनवरही बटण दाबायचे – म्हणजे आपली दोन्ही मतं पूर्ण होतील.”

मल्टी-मेम्बर सिस्टीम म्हणजे काय? सोप्या भाषेत समजून घ्या

रोजच्या भाषेत सांगायचे तर –
– सिंगल मेंबर मतदारसंघात तुम्ही फक्त एकच प्रतिनिधी निवडता (जसे साधारण विधानसभा).
– मल्टी-मेम्बर मतदारसंघात मात्र तुम्हाला दोन (किंवा अधिक) प्रतिनिधी निवडण्याचा अधिकार असतो.

उदाहरणार्थ, समजा पंचायत समितीचा एखादा प्रभाग दोन सदस्यीय आहे. तर त्या प्रभागातून Top 2 उमेदवार विजेते घोषित होतात. अशावेळी प्रत्येक मतदाराला २ मते देण्याचा अधिकार असू शकतो – आणि ती दोन्ही मते तो वेगवेगळ्या दोन उमेदवारांना देऊ शकतो.

इथे दोन गोष्टी लक्षात येतात:
– तुमची प्रत्येक “press” ही स्वतंत्र मत म्हणून मोजली जाते; दोन्ही बटण दाबल्याशिवाय तुमचा मतदानाचा पूर्ण अधिकार वापरला गेला, असे मानले जाणार नाही.
– तुम्हाला हवे असल्यास तुम्ही एकच बटण (एक उमेदवार) दाबू शकता; दुसरे बटण न दाबणे हे तुमचे हक्कांपैकी एक आहे; मात्र नियमावलीत सहसा “तेवढी मते देता येऊ शकतात” असे नमूद असते.

महाराष्ट्रातील अनेक स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुकांत असा मल्टी-मेम्बर प्रावधान वापरला जातो. मुंबई, ठाणे महापालिका निवडणुकीतील मल्टी-मेम्बर वॉर्ड सिस्टीमबद्दल The Indian Expressनेही सविस्तर माहिती दिली होती – जिथे मतदारांना EVMवर अनेक वेळा बटण दाबावे लागते.​

मतदान केंद्रावर प्रत्यक्षात काय होणार? (एक साधा प्रवास)

पुणे जिल्ह्यातील या तीन विशिष्ट प्रभागांतील मतदारासाठी मतदान प्रक्रिया साधारण अशी असेल:

१) तुमची ओळख पडताळणी
मतदान केंद्रावर पोहोचल्यावर सर्वप्रथम तुमचे नाव मतदार यादीत तपासले जाईल, ओळखपत्र बघितले जाईल आणि तुमच्या बोटावर शाई लावली जाईल.

२) मतदार परची (slip) आणि EVM बूथकडे मार्गदर्शन
त्यानंतर तुम्हाला polling officer कडून चिठ्ठी मिळेल आणि तुम्हाला गुप्त मतदान कक्षाकडे पाठवले जाईल.

३) गुप्त कक्षात दोन EVM मशीन दिसतील
कक्षात तुम्हाला बाजूबाजूला ठेवलेल्या दोन ballot units दिसतील – उदा. “Machine A” आणि “Machine B”. अधिकाऱ्यांनी हे आधीच समजावून दिलेले असेल की,
– पहिला मताचा बटन Machine A वर,
– दुसऱ्या मताचा बटन Machine B वर दाबायचा आहे.

४) पहिलं बटन – पहिलं मत
Machine A वर उमेदवारांची नावे, चिन्हे असतील. तुम्हाला आवडणाऱ्या उमेदवाराचे बटन दाबल्यावर लाल बत्ती क्षणभर पेटेल आणि बीप आवाज येईल. ही तुमची पहिली Vote नोंदवली गेली.

५) दुसरं बटन – दुसरं मत
आता लक्षात ठेवा – इथेच अनेकांचा गोंधळ होतो. तुम्ही मागे वळून बाहेर जाऊ नका. Machine B वरसुद्धा (जे त्याच control unitला जोडलेले आहे) तुमच्या दुसऱ्या Vote साठी उमेदवारांची यादी असेल. तिथेही तुम्ही वेगळ्या उमेदवाराचे (किंवा काही वेळा परवानगी असल्यास, त्याच गटातील) बटन दाबू शकता. पुन्हा बीप येईल. आता तुमची दोन्ही मते नोंदली गेली आहेत.

६) अधिकाऱ्यांची खात्री
Polling officer च्या control unitवर देखील तुमच्या Vote ची नोंद दिसेल. मतदान पूर्ण झाल्यानंतर तुम्ही बाहेर पडाल.

यादरम्यान, गोपनीयता अबाधित राहील याची हमी दिली जाते. कोणीही तुम्ही कोणाला मत दिलं हे पाहू शकत नाही.

दोन EVM वापरल्याने मतदारांचा गोंधळ वाढेल का?

हा खरंच महत्त्वाचा प्रश्न आहे. शहरातील सुशिक्षित मतदारांनाही कधी कधी मल्टी-मेम्बर सिस्टीम, दोन मशीन, दोन बटणं हा सगळा प्रकार गोंधळात टाकतो. ग्रामीण भागात तर EVMची ओळख काही मतदारांना अजूनही नवीन वाटते.

गोंधळ वाढू शकणारी काही कारणे:
– लोकांना वाटू शकते की दोन EVM म्हणजे “एकाच मताचा दोनदा हिशोब”
– काहीजण पहिल्या EVMवर बटण दाबूनच बाहेर पडतील, दुसरीकडे मत देणारच नाहीत
– काहीजण चुकीने दोन्ही बटणे एकाच उमेदवाराच्या गटाला देत आहेत असे समजतील, पण प्रत्यक्षात गठबंधन वेगळी असू शकतात

यासाठी निवडणूक आयोगाने (SEC) आणि जिल्हा प्रशासनाने विशिष्ट सूचना दिल्या आहेत:
– मतदान केंद्राबाहेर आणि आत मोठे फ्लेक्स/पोस्टर लावून “या प्रभागात दोन मते देता येतील” अशी स्पष्ट माहिती
– बूथ लेव्हल अधिकाऱ्यांना (BLO) घरोघरी जाऊन मतदारांना समजावण्याचे निर्देश
– डमी EVMवर मतदानाची डेमो रिहर्सल – मतदारांना लाईव्ह दाखवणे की पहिल्या आणि दुसऱ्या मशीनवर कसं बटण दाबायचं

राष्ट्रीय पातळीवरील काही प्रेस रिपोर्ट्सनी हेही दाखवले की, भारतातील EVMच्या multi-member वापरात मतदार शिक्षण ही फारच महत्वाची बाब आहे.

EVMविरोधक आणि कट सिद्धांत: “दोन मशीन”वरून नवा वाद?

जिथे जिथे EVMचा उल्लेख येतो तिथे “छेडछाड”, “हॅकिंग” असे वाद नेहमी सुरू होतात. मल्टी-मेम्बर सीट्समध्ये दोन EVM वापरण्याची गोष्ट समोर येताच, विरोधी पक्षांकडून “डबल मशीन, डबल गोंधळ, डबल कटकारस्थानाची शक्यता” असे आरोप होण्याची शक्यता आहे.

मात्र तांत्रिक बाजू पाहिली तर:
– दोन्ही ballot units हे एकाच control unitला जोडलेले असतात
– polling day ला ज्याप्रकारे mock poll (प्रात्यक्षिक मतदान) आणि सीलिंग केली जाते, ती प्रक्रिया दोन्ही मशीनसाठी एकत्र होते
– मशीनवर कोणतीही इंटरनेट कनेक्टिव्हिटी नाही; मतदानानंतर control unit सीलबंद करून स्ट्रॉंगरूममध्ये ठेवला जातो, आणि मतमोजणीच्या दिवशीच उघडला जातो

राज्य निवडणूक आयोगाच्या सूचनांनुसार, महापालिका निवडणुकीदरम्यान बंद पडलेली १,१९२ मतदानयंत्रे आणि ८१२ कंट्रोल युनिट सध्या भोसरीच्या गोदामात सीलबंद ठेवली आहेत; त्यांचा या निवडणुकीत वापर होणार नाही. यामुळे “काही विशेष मतदारसंघात संशयास्पद EVM वापरली जाणार” असा दावा तांत्रिकदृष्ट्या फारसा ग्राह्य धरला जात नाही.

दोन EVM आणि निकालावर होणारा परिणाम

मल्टी-मेम्बर, मल्टी-वोट प्रणालीचा सर्वात मोठा परिणाम म्हणजे रणनीतीत बदल.

१) पक्षांसाठी रणनीती
– पक्ष आपले दोन किंवा तीन उमेदवार प्रबळ गट म्हणून पुढे करतात आणि मतदारांना “दोन्ही बटणे आमच्याच चिन्हांवर दाबा” असा संदेश देतात.
– विरोधी आघाड्या “स्प्लिट मतदान”ची मोहीम राबवतात – म्हणजे पहिलं मत फलाणा पक्षाला, दुसरं मत तमूक आघाडीला.

२) प्रादेशिक गट आणि गटबाजी
ग्रामपातळीवर काही वेळा जातीय/स्थानिक समीकरणे महत्त्वाची ठरतात. दोन मतांचा पर्याय असल्यामुळे मतदार आपला एक मत आपल्या जातीच्या उमेदवाराला, दुसरे मत प्रबळ पक्षाला देण्याचा प्रयोग करू शकतो.

३) विजयी उमेदवारांचा मँडेट
सिंगल-मेंबर मतदारसंघात १ मत = १ प्रतिनिधी. मल्टी-मेम्बर मतदारसंघात मात्र दोन प्रतिनिधींसाठी मिळालेली मते, विकासाच्या कामावर, निधीवाटपावर, राजकीय समतोलावर वेगळा परिणाम घडवून आणतात.

निकालाचे गणित:
– समजा, एका प्रभागात १०,००० मतदार आहेत आणि प्रत्येकाला २ मते आहेत; तर “Max possible votes” = २०,०००.
– एखाद्या उमेदवाराला ७,००० मते मिळाली म्हणजे प्रत्यक्षात १०,००० मतदारांपैकी सरासरी ७०% मतदारांनी त्याला कमीतकमी एक मत दिलं.

अशा प्रकारच्या विश्लेषणामुळे मतदारांच्या पसंतीमध्ये असलेले नाजूक फरकही स्पष्ट दिसू शकतात.

अजित पवारांच्या निधनानंतर निवडणूक तारखा बदलल्या – पण EVM प्लॅन कायम

अजित पवारांच्या विमान अपघातानंतर राज्य सरकारने २८–३० जानेवारी असा तीन दिवसांचा शोककाल जाहीर केला, आणि त्याच पार्श्वभूमीवर राज्य निवडणूक आयोगाने जिल्हा परिषद आणि पंचायत समिती निवडणुकीचे मतदान ५ फेब्रुवारीवरून ७ फेब्रुवारीला, आणि मतमोजणी ७ वरून ९ फेब्रुवारीला पुढे ढकलली.

तथापि, EVMची उपलब्धता, दोन-EVM मतदारसंघ, अतिरिक्त मशीन साठा – या तांत्रिक आणि लॉजिस्टिक योजना पूर्ववत राहणार असल्याचे SECच्या निवेदनातून स्पष्ट झाले. म्हणजे, केवळ तारखा बदलेल, मशीन आणि प्रणाली तशीच राहील.

मतदारांसाठी छोटी चेकलिस्ट: दोन EVM असलेल्या प्रभागात तुम्ही काय लक्षात ठेवाल?

१) मतदान केंद्रावर जाताना:
– मतदार यादीत तुमचं नाव आहे ना, हे आधीच तपासून घ्या (गावाच्या पातळीवर लिस्ट लावलेली असते किंवा ऑनलाइन उपलब्ध असते).
– फोटो ओळखपत्र (आधार/पॅन/ड्रायविंग लायसन्स) सोबत ठेवा.

२) बूथवर पोहोचल्यानंतर:
– मतदान अधिकाऱ्यांकडून विशेष सूचना नीट ऐका – हा प्रभाग “दोन EVM”चा आहे का, तुम्हाला “दोन मते देता येतात का” हे ते सांगतील.
– चुकीचा उमेदवार निवडू नये म्हणून शांतपणे नाव आणि चिन्ह वाचा.

३) गुप्त कक्षात:
– पहिल्या मशीनवर Vote केल्यानंतर थेट मागे न फिरता दुसऱ्या मशीनकडेही नजर टाका.
– तुम्हाला हवे असल्यास दुसऱ्या मशीनवर Vote न देणेही तुमचा हक्क आहे, पण माहितीच्या अभावामुळे चुकून Vote न देऊ नका.

४) बाहेर पडताना:
– कुणालाही तुम्ही कोणाला मत दिले हा प्रश्न विचारण्याचा अधिकार नाही; तुमच्या मताची गोपनीयता सर्वोच्च आहे.
– कोणत्याही प्रकारचा बिघाड, गोंधळ, दडपण जाणवल्यास तात्काळ Presiding Officerला कळवा.

निष्कर्ष: तांत्रिक बदल की लोकशाहीचा मजबूत टप्पा?

पुणे जिल्हा परिषद निवडणुकीत तीन मतदारसंघांमध्ये दोन EVM वापरण्याचा निर्णय हा केवळ तांत्रिक किंवा “नवलाई” म्हणून पाहू नये. हा बदल तीन स्तरांवर महत्त्वाचा आहे –

– एक: स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये मल्टी-मेम्बर प्रतिनिधित्वाला अधिक स्पष्ट, पारदर्शक आणि तांत्रिकदृष्ट्या सुसंगत रूप देण्याचा प्रयत्न.
– दोन: गेल्या महापालिका निवडणुकांतील EVM बिघाड आणि गोंधळातून घेतलेला धडा – यावेळी मतदान अखंड राहावे म्हणून चारपट मशीन साठा.
– तीन: मतदार शिक्षणाची खरी कसोटी – दोन मशीन, दोन बटण, दोन मते या सगळ्यांतूनही जनतेला आपल्या मताधिकाराचा योग्य वापर करता येतो का, हे पाहणारा क्षण.

जर प्रशासनाने पुरेसा प्रचार केला, डमी EVMवर सराव करून दाखवला आणि बूथवरील अधिकारी संयमाने मतदारांना समजावून सांगले, तर “दोन EVM” हा गोंधळाचा विषय न ठरता, प्रतिनिधित्व अधिक नीट आणि अचूक दाखवणारे साधन ठरू शकते. उलट, दुर्लक्ष झाल्यास मतदारांच्या हातून Vote वाया जाणे, चुकीच्या उमेदवारांना फायदा होणे, EVMविरोधी कट सिद्धांतांना खतपाणी मिळणे – ही संकटेही उद्भवू शकतात.

लोकशाहीत शेवटचा निर्णय नेहमी मतदाराच्या हातात असतो. पण त्या मतदाराच्या हातात असलेले बटण किती वेळा, कोणत्या मशीनवर, कसा दाबायचा – हे स्पष्ट, सरळ आणि प्रामाणिकपणे समजावणे ही निवडणूक आयोग आणि प्रशासनाची जबाबदारी आहे. पुणे जिल्ह्यातील हा “दोन EVM”चा प्रयोग त्या कसोटीवर उतरतो की नाही, हे येत्या ७ आणि ९ फेब्रुवारीला – मतदान आणि मतमोजणीच्या दिवशी – स्पष्ट होईल.

---

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

१) तीन मतदारसंघांत दोन EVM का वापरली जात आहेत?
हे तीनही प्रभाग मल्टी-मेम्बर (अनेक सदस्यीय) प्रकारचे असल्याने एका मतदाराला दोन मते देण्याची परवानगी आहे. उमेदवारांची संख्या आणि ballot unit ची मर्यादा लक्षात घेऊन प्रत्येक boothवर दोन ballot units (EVM) जोडून वापरले जात आहेत.

२) मला खरंच दोन मते देता येणार आहेत का?
होय, संबंधित प्रभागांचे नियम तसे असतील तर तुम्हाला दोन वेगवेगळ्या उमेदवारांना (किंवा तुमच्या इच्छेनुसार) दोन मते देता येतात. पहिलं मत पहिल्या मशीनवर, दुसरं मत दुसऱ्या मशीनवर नोंदवता येईल. तुम्हाला हवे असल्यास एकच मत देण्याचाही पर्याय असतो, पण तांत्रिकदृष्ट्या तुम्हाला “दोन पर्यंत” मते देता येतात.

३) दोन EVM वापरल्याने माझं मत दुप्पट मोजलं जाईल का?
नाही. प्रत्येक बटण दाबणे म्हणजे एक Vote. तुम्हाला दोन मते देण्याचा अधिकार असल्यामुळे तुम्ही दोनदा बटण दाबता – ते दोन्ही स्वतंत्र Vote म्हणून मोजले जातात. त्यात डुप्लीकेशन नाही; ही प्रणाली नियमाप्रमाणेच आहे.

४) जर मी फक्त एका मशीनवर बटण दाबले आणि दुसऱ्यावर Voteच दिला नाही, तर काय होईल?
असं झालं तरी तुमचं एक Vote वैध ठरेल, दुसरी संधी तुम्ही वापरली नाही असे समजले जाईल. म्हणून boothवर जाण्यापूर्वी दोन्ही Vote कोणाला द्यायची याचा विचार करून जा, जेणेकरून तुमचा संपूर्ण मतदानाधिकार वापरता येईल.

५) ZP–पंचायत समिती निवडणुकीच्या तारखांमध्ये झालेला बदल काय आहे?
मुळात मतदान ५ फेब्रुवारी २०२६ रोजी होणार होतं; उपमुख्यमंत्री अजित पवार यांच्या विमान अपघातातील निधनानंतर जाहीर झालेल्या शोककाळामुळे राज्य निवडणूक आयोगाने मतदानाची तारीख ७ फेब्रुवारीला आणि मतमोजणीची तारीख ७ वरून ९ फेब्रुवारीला पुढे ढकलली आहे.